مسابقه دین و اندیشه خانه قرآن باشگاه کاربران جامعه ورزشی خانواده خوشبخت دنیای کودکان آشپزی و تغذیه موبایل دانش و تکنولوژی مجله سلامت سیاست گردشگری
دنیای عکس و عکاسی اقتصاد زنان ادبیات هــنر سینما و تلویزیون بزرگان و مشاهیر مهدویت سرگرمی دانلود نرم افزار مرکز کتاب پایگاه ها جستجو روابط عمومی مقالات
   
صفحه اصلی وب سایت فید مطالب وب سایت عضویت رایگان در وب سایت جستجو در وب سایت سوالات رایج نقشه وب سایت درباره ما تماس با ما  
حتما ببنید
شوزو کاواساکی از اعماق دریا تا مرزهای فضا
دقت کردید ؟؟
/Voting/public_opinion/default.html
/archive/photography/0/10/default.html
/News-Article/Help/help_for_using_tebyan/2010/12/27/16865.html
http://news.tebyan-zn.ir/
/News-Article/News_agency/public_relation_tebyan/2012/1/11/48585.html
/ItMatchOnline.html
/photo-gallery/archive/17/135/276/0/30/default.html
/Directory/Free-Web-Submission.html
جدیدترین مطالب این بخش

هارولد ژوزف لاسکي دانشمند سياسي انگليسي
هارولد ژوزف لاسکي سوسياليست، نويسنده و فيلسوف بزرگ انگليسي در اصل از مردم روماني و يهودي الاصل بود....

گذر عمر دکتر صادق آیینه‌وند
دکتر صادق آیینه‌وند (زاده ۱۳۳۰ در یکی از روستاهای تویسرکان، درگذشتهٔ ۱۷ اردیبهشت ۱۳۹۴)، چهره ماندگا...

ارسال مطالب به دوستان
send to freinds ارسال مطلب برای استفاده سایر دوستان

عنوان مطلب : آشنایی با ابوریحان بیرونی
 
 برای ارسال این مطلب به دوستتان لطفا منو های زبر را بدقت تکمیل و دکمه ارسال را کلیک نمایید

 
 
 
 
  
دریافت رایگان (کلیک کنید)
ارسال دعوتنامه (کلیک کنید)
بازدید ها :   249   بازدید   
تاریخ درج مطلب  24/1/1396
تغییر اندازه متن:  افزایش اندازه فونت متن    کاهش اندازه فونت متن
  چاپ این مطلب  

آشنایی با ابوریحان بیرونی

آشنایی با ابوریحان بیرونی

علم و حکمت در ایران از ورود اسلام تا تولد بیرونی

قرن اول هجری قمری و نیمه ی اول قرن دوم هجری قمری، عصر رکود علم و حکمت در ایران بود؛ به طوری که آگاهی ما از دانش ایرانیان در عصر ساسانی بیش از اطلاعاتی است که درباره ی وضعیت علمی کشورمان در این دوران داریم.

در این دوره ی حدوداً صدساله، خلفای اموی قدرت فراگیری یافتند و اعراب سرمست از کشورگشایی هایشان، عرصه ی حیات فکری و فرهنگی را بر ایرانیان تنگ کردند و مردم متفکر این سرزمین که حتی برای سیر کردن شکمشان با مشکلات فراوانی رو به رو بودند، کار علم را تعطیل گذاشتند.

از روزگار امویان، نام هیچ دانشمند ایرانی ای به یادگار نمانده و ظاهراً هیچ کتابی در این مقطع زمانی تألیف نشده است یا ما از وجود چنین مواردی بی خبریم. سرانجام، دودمان امویان با شورش ایرانیان به سرکردگی ابومسلم خراسانی برافتاد و سلسله ی عباسی بر عالم اسلام که قلمرو وسیعی پیدا کرده بود، حاکمیت یافت.

با ظهور عباسیان، اوضاع به کلی دگرگون شد. خلفای این سلسله با ایرانیان وصلت کردند و به فرهنگ ایران نزدیک شدند.

بغداد به دستور منصور، دومین خلیفه عباسی، و به توصیه خالدبن برمک، مشاور ایرانی او، ساخته شد و این شهر پس از مدتی به صورت یکی از پر رونق ترین حوزه های علمی جهان اسلام درآمد.

در این دوره، دانشمندان حوزه ی جندیشاپور به ترجمه روی آوردند و آثار فلسفی و علمی متعددی را از یونانی به سریانی ترجمه کردند و به علم پزشکی جانی تازه بخشیدند.

در دوره ی خلافت هارون الرشید عباسی، به همت وزیر ایرانی او که از خاندان برمکیان بود، دانش و دانشوری با سرعت بیشتری رو به رشد نهاد و نهضت ترجمه ی آثار یونانی به عربی پا گرفت.

در عصر عباسیان، بسیاری از دانشمندان ایرانی از خراسان، ری، بلخ و حوزه ی علمی مرو به بغداد روی آوردند و در راه شکوفایی علوم عقلی و طبیعی کوشیدند.

به این ترتیب، نخستین ثمرات تمدن اسلامی در نیمه ی قرن دوم هجری قمری آشکار شد و از این دوران به بعد، معارف ایرانی، یونانی، هندی و ... در بستر تمدّن اسلامی به هم آمیخت. جریان تحقیق و تفکّر در قرون سوم و چهارم قمری شتاب بیشتری گرفت و در زمان حکومت مأمون، خلیفه ی ایرانی نسبِ عباسی، دانشمندان مسلمان ایرانی به پژوهش های بنیادین درباره ی ستاره شناسی، ریاضی، هندسه، فیزیک، مکانیک و پزشکی پرداختند و هم چنین کتاب ها و رساله های بیشتری ترجمه شد.

قرن چهارم و نیمه ی اوّل قرن پنجم هجری قمری، عصر طلایی تمدّن اسلامی بود. در این دوره، ایرانیان حاصل کوشش های دو قرن پیش خود را دیدند. این درخشش در عهد سامانیان که بر ماوراء النهر، خراسان، سیستان، ری و گرگان حکم می راندند، خیره کننده بود.

آل زیار و آل بویه در این دوران اقتدار فراوانی یافتند و به هنر، فرهنگ و دانش این مرز و بوم رونق بخشیدند.

بیشتر پادشاهان سامانی، بزرگان آل زیار و امیران آل بویه، شعر و نثر پارسی را گرامی می داشتند، نسبت به علم و فلسفه رغبت نشان می دادند و دربارشان پذیرای هنرمندان و عالمان بود.

تعداد محققان و دانشمندانی که در این عصر در زمینه های مختف علمی فعّالیت می کردند، به شکل شگفت آوری زیاد بود و عجیب تر این که در اعصار بعدی بر اثر عوامل گوناگونی از قبیل سلطه ی انواع فرهنگ های ضدعقلی، صوفی مآبانه و استبدادی، دوران شکوه و عظمت خردگرایی و خردورزی به پایان رسید.

ابوریحان بیرونی دراین عصر که از نظر علمی و فلسفی بسیار پویا ولی از نظر سیاسی ناآرام و پر آشوب بود، چشم به جهان گشود، عمری پربار و طولانی را پشت سرگذاشت و در آغاز دوران افول حکمت در سرزمینی که به آن عشق می ورزید، جان به جان آفرین تسلیم کرد.

زندگی نامه ی ابوریحان بیرونی

ابوریحان محمّد بن احمد بیرونی، نابغه ی نامدار، نمونه ی مثال زدنی متفکران هوشیار و منتقد ایرانی و بی شک یکی از بزرگ ترین دانشمندان جهان در تمامی اعصار است.

این محقق جسور در سوم ذی حجّه ی سال 362 هجری قمری در بیرونِ خوارزم (ناحیه ی مصب آمو دریا در ساحل جنوبی دریاچه ی آرال) در خانواده ای خوارزمی تبار، گمنام و شیعه مذهب (احتمالاً شیعه ی زیدیه) به دنیا آمد. وی سال های آغازین عمر را در زادگاهش سپری کرد و به خوارزمشاهیان معروف به آل عراق که در کاث فرمانروا بودند، پیوست. ابونصر منصور بن علی عراق (1) که از خاندان شاهیه ی خوارزم و از ریاضی دانان و منجّمان بزرگ ایرانی بود، تعلیم و تربیت بیرونی را برعهده گرفت و بعدها رساله های مختلف ریاضی خویش را به نام و برای شاگرد دانشورش نوشت.

ابوریحان از همان آغاز جوانی مشغول تحقیق و تألیف شد. خود نوشته است که در حدود سال 380 هجری قمری، یعنی هنگامی که تقریباً 18 ساله بود، به رَصَد می پرداخت. وی هم چنان با دیگر دانشمندان هم عصرش مراودات و مکاتبات علمی داشت و مکاتبات علمی بیرونی و ابن سینا با یکدیگر بسیار مهم و معروف است.

ابوریحان تا حدود 23 سالگی در خوارزم و ظاهراً در رصد خانه ای مشغول تحقیق بود و حدوداً در سال 385 هجری قمری، پس از انقراض خاندان آل عراق به دست مأمون بن محمّد، والی جرجانیه (گرگانج) و قتل ابوعبدالله محمد بن احمد، آخرین حکمران آل عراق، به ناچار زادگاهش را ترک کرد و تا چند سال از شهری به شهر دیگر رفت. در خلال همین سفرها به ری رفت و چنان که خود در مقدمه ی کتاب مقالید علم الهیئة نوشته است، در آن جا با ابو محمود خجندی (2) و کوشیار بن لبان گیلی (3) ملاقات کرد. بیرونی در ری دچار تنگدستی و پریشان حالی بود و خود در این باره حکایت جالبی را در آثار الباقیه نقل کرده است که ما نیز به خلاصه ای از آن اشاره می کنیم.

روزی بیرونی در ری با یکی از منجّمان آن شهر رو به رو شد و دریافت که وی در پاره ای از محاسبات نجومی خود اشتباه می کند. بیرونی خطای منجم را تذکّر داد و منجّم، که اطلاعات عملیش بسیار کمتر از بیرونی بود و خود نیز احتمالاً این مسئله را می دانست، به جای پذیرش نقص کار، با تکبّر فراوان ابوریحان را تحقیر و گفته ی او را تکذیب کرد. بیرونی متوجه شد که دلیل رفتار غیر منطقی آن منجّم، توانگر بودن خود او و فقر بیرونی است. جالب تر این که بعدها، وقتی بیرونی از تنگدستی رهایی یافت، منجّم نظر او را تصدیق کرد.

ابوریحان از ری به طبرستان و نزد مرزبان بن رستم از امیرزادگان آل باوند و صاحب کتاب مرزبان نامه رفت و کتاب مقالید علم الهیئة را به نام او نوشت. هم چنین مدّتی منصور دوم پسر نوح سامانی روزگار گذراند و از حمایت او برخوردار شد.

در سال 387 هجری قمری ظاهراً به خوارزم برگشت و با ابوالوفا محمّد بن محمّد بوزجانی، (4) که در آن هنگام در بغداد بود، مکاتبه کرد و آن دو با یکدیگر قرار گذاشتند که همزمان در بغداد و خوارزم، ماه گرفتگی را رصد کنند.

ابوریحان در سال 388 هجری قمری به گرگان رفت و در دربار شمس المعالی قابوس بن وشمگیر، امیر آل زیار، از او ب گرمی استقبال شد. قابوس مردی با فرهنگ و ادیبی فاضل بود و به عربی و فارسی شعر می سرود و در دربارش دانشمندان جایگاهی رفیع داشتند. بیرونی کتاب آثار الباقیه را که نخستین کتاب مشهور و عظیم او به عربی و درباره ی گاهشماری است، به نام شمس المعالی تألیف کرد. البته بعداً به تصحیحاتی در این کتاب پرداخت و مطالبی را به آن افزود.

دانشمند ما حدود سال 399 هجری قمری به زادگاه خود بازگشت و در جرجانیه یا گرگانج (در شمال غربی خوارزم) به دربار ابوالعباس مأمون بن مأمون خوارزمشاه پیوست و در آن جا مقامی بلند یافت.

در سال 406 هجری قمری خواهر سلطان محمود غزنوی به عقد مأمون بن مأمون درآمد و به این ترتیب زمینه ی مداخله ی سیاسی غزنویان در خوارزم فراهم شد. بیهقی، دبیر و مورّخ شهیر غزنوی و صاحب کتاب ارزشمند تاریخ بیهقی ، گزارش بسیار مفصّل فتح خوارزم را از کتاب تاریخ خوارزم بیرونی که ظاهراً از میان رفته، نقل کرده است. از این گزارش چنین بر می آید که سلطان محمود به عمد خشم خوارزمیان را برانگیخت و دستور داد که در خوارزم به نام وی خطبه بخوانند تا به این شکل تسلّط سیاسی غزنویان بر آن ولایت مشخّص شود. همین امر، حسّ میهن دوستی خوارزمیان را خدشه دار کرد و در نهایت به قتل مأمون انجامید. سلطان محمود نیز قتل مأمون را دستاویز خود قرار داد و به بهانه ی خونخواهی دامادش به خوارزم حمله کرد. در جنگی که میان سپاه غزنه و خوارزمیان در گرفت، لشکریان محمود پیروز شدند و سلسله ی مأمونی از بین رفت. در فاصله ی زمانی بین قتل ابوالعباس در سال 407 هجری قمری و فتح خوارزم به دست محمود غزنوی در سال 408 هجری قمری، ابوریحان حدود یک سال تحت حمایت ابوالحارث محمّد بن علی بن مأمون بود.

سلطان محمود در مراجعت به غزنه در سجستان (افغانستان) در بهار سال 408 هجری قمری، بیرونی و جمعی از فضلا و اهل علم گرگانج را همراه خود به غزنه برد. ابوریحان از آن پس و به اجبار، شهر غزنه را مرکز فعالیت های خویش قرار داد و شاید به صورت رسمی منجّمی دربار محمود را به عهده داشت.

یاقوت حَمَوی (5) گزارشی درباره ی چگونگی پیوستن بیرونی به دربار محمود دارد که از این قرار است: بیرونی همراه با استادش عبدالصمد حکیم گرفتار شد. پس محمود، استادش را به اتّهام قرمطی‎گری و کفر بکُشت و کوشید تا ابوریحان را هم بدو ملحق کند، که بخت یاری کرد و از مرگ رهید. به سلطان گفته بودند که بیرونی پیشوای زمانه در دانش نجوم است و شاهان از چنین منجمانی بی نیاز نیستند و چنین شد که از خون وی درگذشت.

هم چنین عدّه ای اعتقاد دارند که ابونصر عراق را نیز همراه بیرونی به غزنه بردند و بنا بر روایتی (که از درستی یا نادرستی آن آگاهی نداریم) او را به دستور محمود کشتند.

می گویند سلطان محمود سخت به اخترگویی و طالع بینی باور داشت ولی ابوریحان به این علوم خرافی که به آن احکام نجوم می گفتند، معتقد نبود ولی مجبور بود که برای حفظ زندگی خود، شغل منجّمی را بپذیرد، و در اصل، به سبب آگاهی از احکام نجوم او را زنده نگاه داشته بودند.

در چهار مقاله ی نظامی عروضی سمرقندی (که بین سال های 551 تا 552 هجری قمری تألیف شده) داستان معروفی به چشم می خورد که در آن ابوریحان و جمعی دیگر از حکمای هم عصر او یاد شده است.

بنا بر ادّعای نظامی عروضی در دربار گرگانج دانشمندانی چون ابوعلی سینا، ابوریحان بیرونی، ابوسهل مسیحی، ابوالخیر خمار و ابونصر عراق گرد آمده بودند. سلطان محمود با اطلّاع از حضور این حکما در دربار ابوالعباس مأمون خوارزمشاه، پیکی را همراه با نامه ای به آن جا می فرستد و از خوارزمشاه می خواهد که آنان را به سوی بارگاه محمود روانه کند. از میان این دانشمندان ابوریحان، ابونصر و ابوالخیر که اخباری از گشاده دستی و ثروت سلطان محمود شنیده بودند، نسبت به این درخواست تمایل نشان می دهند، امّا ابوعلی سینا و ابوسهل مسیحی این دعوت را نمی پذیرند و شبانه راه سفر را در پیش می گیرند. روز بعد، ابوریحان، ابونصر و ابوالخیر با فرستاده ی محمود غزنوی روانه می شوند.

این حکایت اگر در مورد ابن سینا یا ابوسهل مسیحی شامل پاره ای از حقایق باشد، در مورد ابوریحان و ابونصر نادرست به نظر می رسد؛ زیرا همان گونه که پیشتر گفتیم، ابوریحان همراه با خودِ محمود پس از تسخیر خوارزم به غزنه رفت و با هیچ پیکی همراه نشد. ضمناً زمان جدا شدن ابن سینا و ابوسهیل از دربار گرگانج، سال ها پیش از تاریخ حمله ی سلطان غزنوی به خوارزم بود. علاوه بر این، ابوریحان شیعه مذهب، آزاداندیش و بی تعصّب بود امّا محمود در تسنّن تعصّب می ورزید و با این اوصاف، ابوریحان نمی توانست رغبتی به دربار وی داشته باشد؛ همان طور که سال ها بعد وقتی وارد دربار محمود شد، بسیار رنج کشید و همواره در بیم شکنجه و مرگ به سر می برد و این وضع تقریباً تا پایان عمر محمود ادامه داشت.

ابوریحان در یک یا چند لشکرکشی سپاه محمود به هند شرکت داشت. البته تنها تاریخی که خود او از سفرش به هند ثبت کرده، سال فتح سومنات، یعنی سال 416 هجری قمری است. همین سفر یا سفرها توجه وی را به فرهنگ، علوم و زبان آن سرزمین جلب کرد. به همین دلیل، زبان سانسکریت را فرا گرفت و با آراء و افکار حکمای هندوستان آشنا شد. نتیجه ی تحقیقات هندشناسی او کتاب ارزشمند تحقیق ماللهند است که تا چندین قرن، تنها منبع آگاهی از فرهنگ توده، ادیان، فلسفه، اسطوره و خرافات هند بود که در بیرون از شبه قاره وجود داشت. البتّه با گذشت قرن ها هنوز هم این کتاب خواندنی و جذّاب به نظر می رسد.

محمود غزنوی در سال 421 هجری قمری درگذشت. در زمان سلطنت سلطان مسعود (فرزند محمود) بیرونی آسایش خاطری نسبی یافت و سومین اثر مشهور خود، یعنی قانون مسعودی را به سلطان مسعود تقدیم کرد. این کتاب، دایرةالمعارف نجوم و هیئت آن دوره است و البته بیرونی بعداً در آن اصلاحاتی را اعمال کرد.

در دوران سلطنت مودود بن مسعود، ملقّب به شهاب الدوله (پسر مسعود که پس از قتل وی در سال 432 هجری قمری به قدرت رسید) نیز بیرونی مورد عنایت و احترام دربار بود و کتاب الجماهر فی معرفة الجواهر ، در شناخت گوهرها و کانی ها، از تألیفات این دوره ی اوست.

آخرین اثر ابوریحان، کتاب الصیدنه فی الطب و درباره ی داروشناسی است. به گفته ی خودش در زمان تألیف این کتاب، بیش از هشتاد سال داشت و این مایه پویایی فکری و عزم علمی در چنین سنّی بسیار شگفت انگیز است.

تاریخ فوت ابوریحان را سال 440 هجری قمری و محل فوتش را غزنه دانسته اند ولی منطقی به نظر می رسد که وی کمی بعد از سال 442 هجری قمری فوت شده باشد؛ زیرا همان طور که در بالا گفتیم، خود او تصریح کرده است که در زمان نوشتن صیدنه، بیش از هشتاد سال داشت و اگر تاریخ تولّد بیرونی حقیقتاً سال 362 هجری باشد، نمی توان مرگش را در سال 440 هجری قمری دانست؛ مگر این که میلاد وی پیش از سال 362 هجری قمری باشد.

ابوریحان شخصیتی اعجاب انگیز و منشور گونه داشت و بسیار پیشروتر از زمان خود به نظر می رسید. وسعت مشرب، انصاف علمی، دقت نظر، دوری جستن از تعصّبات و اشتیاق غیرقابل وصف او برای درک، تحصیل و تحلیل فرهنگ ها، افکار و علوم جدید، هویتی نسبتاً متفاوت با فرهنگ غالب آن روزگار به این محقق شهیر بخشیده بود. البته باید توجه داشت که ویژگی هایی که در بالا برشمردیم، همگی نسبی اند و در زمان و مکان ظهور خویش معنا پیدا می کنند؛ زیرا هر فرد، هر قدر هم که نابغه و پیشرو باشد، فرزند زمان و مکان خویش است و نمی توان شخصیت او را کاملاً مستقل از فرهنگ، دانش و مناسبات اجتماعی روزگارش فرض کرد.

به عنوان نمونه، بی تعصّبی، انصاف و دقّت علمی ابوریحان در تحقیقات دین شناسانه و اسطوره شناسانه اش، در قرن چهارم و پنجم هجری قمری حقیقتاً بی نظیر است ولی دایره ی اطلاعات، روش تحقیق و اعتبار علمی آثار به جا مانده از وی را نمی توان با دایره ی اطلاعات، روش تحقیق و اعتبار علمی آثار محققان دین شناس و اسطوره شناس امروزی مقایسه کرد که منابع اطلاعاتی عظیم و کتابخانه های تخصصی غنی ای در اختیار دارند و می توانند به تمام نقاط جهان سفر کنند و از امکانات تحقیقاتی گسترده و آزادی عقیده و قلم بهره ببرند. نباید فراموش کرد که بسیاری از فرزانگان این سرزمین از قبیل بیرونی، رازی، ابن سینا و... در عصری زندگی می کردند که کمترین جسارتی در ابراز عقیده ای خاص، می توانست به قیمت جان آنان تمام شود و تاریخ این مرز و بوم، رنگین از خون اندیشمندان و بزرگورانی است که با کمترین بی احتیاطی، قربانی تعصّبات و نادانی های فرمانروایان شدند و از برخی از آنان جز نامی آلوده به دشنام مورّخان چاپلوس به یادگار نمانده و شرح این ماجرا به قول فردوسی بزرگ یکی داستان است پر آب چشم .

بیرونی ریاضی دان، ستاره شناس، جغرافی دان، مورّخ، مردم شناس، دین شناس و فیزیک دانی بزرگ بود و تقریباً در همه ی علوم زمان خویش به جز کیمیا (شیمی) محققی نکته سنج به حساب می آمد و همواره با خرافات به مبارزه می پرداخت. بسیاری از دانشمندان غرب و شرق از وی به عظمت یاد کرده اند و شخصیت پیشرو و منتقدش را با عباراتی به یادماندنی ستوده اند. این حکیم نامدار، روحی وارسته و طبعی بلند داشت. روایت کرده اند که وقتی تألیف کتاب قانون مسعودی به پایان رسید، سلطان مسعود غزنوی یک بارِ فیل نقره برای بیرونی هدیه فرستاد ولی وی آن را به خزانه ی حکومت بازگرداند و گفت: مرا به این مال نیازی نیست، زیرا عمری به قناعت زندگی کرده ام و خوش ندارم پس از این روشی دیگر در پیش گیرم.

بیرونی تا آخرین عمر در پی آموختن بود و شاید نقل آن حکایت بسیار معروف و آشنا، هم چنان خالی از لطف نباشد.

در آخرین ساعت حیات این متفکّر بزرگ، وقتی نفس هایش به شماره افتاده بود، دوست فاضلی بر بالین وی حاضر شد. ابوریحان با ضعفی که تمام وجودش را فراگرفته بود، از دوستش مسئله ای پرسید. آن مرد اندوهگین و شگفت زده گفت: اکنون چه جای چنین پرسشی است؟ و ابوریحان زمزمه کرد: بدانم و بمیرم بهتر است یا ندانم و بمیرم؟ آن دوست پاسخ مسئله را توضیح داد و آن جا را ترک کرد ولی هنوز چند قدمی بیشتر نرفته بود که شیون از خانه ی بیرونی برخاست.

ابوریحان در تمام ایام سال به جز نوروز و مهرگان و روزهایی که به ضرورتی کار خویش را تعطیل می کرد، مشغول تحقیق و تفحّص بود.

از ویژگی های چهره و ظاهر بیرونی نیز مانند بیشتر بزرگان این کشور، اطلاعات زیادی در دست نیست و تنها همین قدر می دانیم که او چهره ای گندمگون، شکمی بزرگ و ریشی انبوه داشت.

میراث علمی و فرهنگی ابوریحان بیرونی

در سال 427 هجری قمری، ابوریحان بنا بر خواهش شخصی، فهرستی از آثار محمد بن زکریای رازی، پزشک، شیمی دان و فیلسوف والا مقام سده های سوم و چهارم هجری قمری، فراهم کرد و به دنبال آن فهرست عناوین 113 جلد از کتاب و رسالاتی که خود تا به آن هنگام نوشته بود و هم چنین اسامی 25 جلد کتاب یا رساله ای که دیگران به نام وی نوشته بودند، آورد.(6)

بنابراین، مشخّص است که 113 اثر یاد شد، شامل همه ی آثار این محقق بزرگ نیست؛ زیرا وی سالها بعد از تاریخ زنده بود و تا آخرین روزهای زندگی می نوشت. بر اساس تحقیقات گسترده ی پژوهشگرانی که در صد ساله ی اخیر آثار بیرونی را گرد آوری، ترجمه و بررسی کرده اند ( و به عنوان یک ایرانی با شرمندگی باید اضافه کنم که درباره ی این دانشمند نیز مانند دیگر دانشمندان ما تقریباً دقیق ترین و اصولی ترین پژوهش ها از آن غربی هاست) نوشته های وی را می توان در حدود 148 تا 153 عنوان تخمین زد و ظاهراً تنها 35 جلد از این آثار از دستبرد حوادث محفوظ مانده است.

تنوع موضوعی این کتب و رسالات از وسعت معلومات ابوریحان حکایت می کند. این آثار در زمینه حساب، هندسه، مثلثات، ستاره شناسی، نقشه کشی، فیزیک، مکانیک، جغرافیا، تاریخ، گاهشماری، دین شناسی، اسطوره شناسی، پزشکی، کانی شناسی، ادبیات، فلسفه و...تألیف یا ترجمه شده اند.

به جز التفهیم ، تمام آثار بیرونی که به دست ما رسیده به زبان عربی است؛ زیرا زبان عربی در آن زمان، امکانات بیشتری برای توضیح مسائل علمی داشت و دانشمندان برای تشریح مسائل به زبان فارسی با دشواری های بزرگی روبه رو بودند.

ابوریحان کتاب التفهیم لاوائل صناعة التنجیم را به هر دو زبان فارسی و عربی نوشت و در نوشتن متن فارسی آن نهایت ذوق ادبی را به کار برد. این کتاب به همراه دانشنامه ی علایی ابن سینا و تعدادی دیگر از آثار فارسی سده های چهارم و پنجم هجری قمری زمینه ای فراهم آوردند تا به مرور زمان، زبان فارسی بتواند به عنوان دومین زبان علمی و فلسفی جهان اسلام مطرح شود. التفهیم شامل پنج باب است و باب ها به ترتیب، موضوعات زیر را در بر می گیرند.

هندسه، حساب و حبر و مقابله، هیئت و جغرافیا و بوم شناسی، اسطرلاب، احکام نجوم.

بیرونی در هر یک از این پنج باب، اصطلاحات مربوط به علم یا فن موردبحث را به شکل سؤال و جواب شرح داده است. به این ترتیب، التفهیم گنجینه ی گرانبهایی از اصطلاحات علمی را شامل می شود که با کمال دقت و مهارت و با عباراتی کوتاه تعریف شده اند.

کتاب قانون مسعودی این حکیم فرزانه، دایرةالمعارفی نفیس و بی مانند درباره ی هیئت، نجوم، مثلثات کروی و جغرافیای ریاضی در آن روزگار است. این کتاب قرن ها جزو مهم ترین کتاب مرجع در علوم ریاضی و ستاره شناسی بود. مقاله ی سوم کتاب قانون مسعودی نشان می دهد که بیرونی پیش از خواجه نصیرالدین طوسی، مثلثات را به صورت علمی مستقل در آورد. هم چنین واحد گرفتن شعاع دایره (r=1) در محاسبه ی سینوس، یکی از مهم ترین ابتکارات ابوریحان است و اگر جدول سینوس های قانونی مسعودی را اعشاری کنیم، همان جدولی به دست می آید که ما امروزه آن را به کار می بریم و در انتهای کتاب های مثلثات دوره ی دبیرستان وجود دارد.

کتاب مقالید علم الهیئة (یعنی کلیدها ی دانش ستاره شناسی) نخستین کتابی است که درباره ی مثلثات کروی و مستقل از علم نجوم نوشته شده است. نام این اثر نشان می دهد که بیرونی، مثلثات کروی را کلید فهم ستاره شناسی می دانست.

کتاب راشیکات الهند بیرونی کتابی است کوچک که درباره ی نسبت و تناسب نوشته شده و در تاریخ ریاضی بسیار اهمیت دارد. بیرونی در این کتاب، آن چه را درباره ی نسبت و تناسب در ریاضیات هندی می دانست، با آن چه در این باره از ریاضیات یونانی به دست او رسیده بود، تلفیق کرد و چنین کاری تا پیش از آن سابقه نداشت.

کشفیات و ابداعات ابوریحان در ریاضیات و نجوم به قدری زیاد است که حتی ذکر خلاصه ای از آن می تواند بهانه ی کتابی مستقل باشد و در این جا تنها به ذکر چند نمونه در این زمینه اکتفا می کنیم.

بیرونی چند روش برای تصویر نقاط متعلق به سطح کره بر یک صفحه اختراع کرده است.

محاسبه ی تقریبی وتر یک درجه و مقایسه ی نتیجه ی محاسبات خود با محاسبات بطلمیوس در این مورد، از دیگر تلاش های ارزشمند ابوریحان محسوب می شود.

مقدار تقریبی نسبت قطر دایره به محیط آن را دانشمند ما با روشی جدید به دست آورد و اندازه ی تقریب ضلع نُه ضلعی منتظم محاطی را به وسیله ی حل معادله ی محاسبه کرد.

بیرونی نه تنها ریاضیات نظری و کاربردی یونانی و هندی را به خوبی می دانست، بلکه مباحث مطرح شده در این زمینه را تحلیل و نقد می کرد. او تعدادی از آثار ریاضی و نجوم هندیان را به عربی برگرداند و بعضی از آثار مهم ریاضی یونان را به سانسکریت ترجمه کرد.

ابوریحان امکان اندازه گیری محیط زمین را با اسطرلاب نشان داد و کروی بودن زمین را از ابتدایی ترین اصول علم هیئت می دانست. با احتمال نسبتاً زیادی می توان گفت که این محقق بزرگ، به درستی هیئت بطلمیوس (یعنی ثابت فرض کردن زمین و متحرک دانستن خورشید و دیگر کرات آسمانی) شک داشت؛ زیرا در جایی گفته است که چه زمین را ساکن فرض کنیم و چه متحرک، تأثیری در نتیجه ی محاسبات نجومی ندارد (و ما هم امروز می دانیم که چه زمین را ثابت فرض کنیم، خورشید را متحرک و چه زمین را متحرک فرض کنیم، خورشید را ثابت، محاسبات و رخدادهای نجومی تغییری نخواهد کرد) و دانشمندان علوم طبیعی باید در این باره تحقیق کنند. هم چنین اسطرلاب زورقی را که اختراع ابوسعید سجزی(7) بود، بسیار ستوده و گفته که اختراع وی مبتنی بر متحرک دانستن زمین است.

بیرونی به طالع بینی و پیشگویی بر اساس وضعیت ستارگان و صور فلکی، که به آن علم احکام نجوم می گفتند، هیچ اعتقادی نداشت؛ هر چند که این فن را به کمال می دانست و در دربار محمود غزنوی نیز از این راه روزگار می گذراند.

کشفیات بیرونی در جغرافیا با توجه به امکانات بسیار محدودی که در اختیار داشت، حقیقتاً شگفت انگیز و متنوع و تصور کلی وی از سرزمین های مسکونی زمین تقریباً دقیق است. او گزارش های مسافران و تاجرانی را که به اروپای شمالی و خاور دور سفر کرده بودند، بررسی و گردآوری و با اطلاعات کتب قدیمی مقایسه می کرد.

آگاهی ابوریحان درباره ی حفر کانال بین دریای احمر و دریای مدیترانه به دستور داریوش اول (پادشاه هخامنشی) عجیب به نظر می رسد؛ زیرا به جز کتبیه ای که از خود داریوش به جا مانده تنها در گزارش هرودوت یادی از این کانال شده است.

اعتقاد بیرونی به وجود قاره ی جدید (قاره ی آمریکا) جزو اعجاب انگیزترین نظریات او به حساب می آید. تقریباً تمام حکما و جغرافی دانان آن روزگار مطمئن بودند که هیچ سرزمین مسکونی ای در آن محدوده ی جغرافیایی وجود ندارد و کریستف کلمب هم قرن ها بعد و بر اثر یک اشتباه، گذارش به قاره ی آمریکا افتاد. (8) متأسفانه دانشمندان غربی از کنار این موضوع بی اعتنا گذشته اند و توجهی به اهمیت این مسئله نکرده اند.

بیرونی در کتاب تحقیق ماللهند که اثری است فوق العاده نفیس و بی مانند در عصر خویش (و دقیق ترین و جامع ترین متنی محسوب می شود که تا آن روز درباره ی فرهنگ، علم، فلسفه، اسطوره، خرافه، مردم شناسی، جامعه شناسی، دین شناسی تطبیقی، آداب و رسوم، ویژگی های جغرافیایی، تاریخ و ... کشور هندوستان نوشته شده بود) نظریه ی بسیار پیشرفته ای درباره ی علل پیدایش سرزمین هند از دیدگاه زمین شناسی می دهد. در این کتاب می خوانیم:

سرزمین هند را از جنوب، دریایی بزرگ و از شمال، کوه هایی بلند فرا گرفته است و رودهایی پر آب از کوه ها جاری می شود و به دریا می ریزد. چنین به نظر می رسد که این منطقه در قدیم دریا بوده و به مرور زمان از رسوب این رودها پدید آمده است.

ابوریحان در آثار خویش (که ذکر نام تمام آن ها می تواند سبب خستگی خوانندگان نوجوان و جوان این کتاب شود) علل پیدایش سنگواره های گیاهی و جانوری و دلیل فوران چاه های آبفشان (آرتزین) را توضیح داده است و دانشمندان غربی قرن ها بعد این موضوعات را دریافته اند.

این محقق بزرگ در کتاب الجماهر فی معرفة الجواهر که درباره ی شناخت گوهرها (سنگ های قیمتی) و فلزات نوشته شده است، علاوه بر معرفی حدود 300 نوع کانی و سنگ و بیان آراء حکمای ایرانی، یونانی و.. در این باب، آزمایش های خود را درباره ی خواص الماس، زمرّد و... شرح می دهد.

قدما معتقد بودند که اگر کسی الماس بخورد، می میرد. ابوریحان الماسی را به سگی می خوراند و سگ هیچ آسیبی نمی بیند و او به این ترتیب ثابت می کند که عقیده ی پیشینیان در این مورد خرافه ای بیش نیست.

هم چنین بسیاری از مردم در آن روزگار فکر می کردند که اگر افعی به زمرّد نگاه کند، کور می شود. دانشمند ما افعی ای را در قفسی پر از زمرد قرار داد و ثابت کرد که زمرّد به هیچ وجه آن حیوان را کور نمی کند.

شاید امروزه چنین آزمایش هایی ساده و ابتدایی به نظر برسد، ولی در سده ی چهارم یا پنجم هجری قمری که روش تجربی در تحقیقات علوم طبیعی رایج نبود. و دانشمندان معمولاً به جای آزمایش، تنها استدلال می کردند، شیوه ی علمی بیرونی بسیار پیشرفته بود.

کتاب الصیدنه فی الطب ابوریحان که فرهنگنامه ی بسیار ارزشمندی در باب داروشناسی است، فهرستی از داروهای گیاهی، جانوری و کانی آن روزگار را شامل می شود و از معتبرترین کتب مرجع طب سنتی ما به شمار می آید. این شاهکار کم نظیر، ما را با سنت قدیمی داروشناسی ایرانی آشنا می کند. بیرونی در تنظیم این اثر، علاوه بر بررسی کلیه ی کتب داروشناسی ایرانی، از منابع بابلی، یونانی، سریانی، هندی و عربی نیز استفاده کرده است. ابوریحان خود درباره ی شیوه ی تحقیقاتش در این زمینه می گوید: در میان عوام کتابی یافتم که آن را ده نام گویند و البته این نام را به دروغ بر این کتاب نهاده اند؛ زیرا علت نام گذاری کتاب مذکور آن است که ادعا کرده اند نام هر دارو را در آن به ده زبان آورده اند و در حقیقت نتوانسته اند نام بیشتر داروها را به ده زبان ذکر کنند و این کتاب در مجموع بسیار بی فایده است.

در دست پزشکان مسیحی کتابی یافتم که آن را بشاق شماهی گویند؛ یعنی تفسیر نام ها و آن را چهار نام نیز نامید؛ زیرا نام هر یک از داروها را در آن به زبان های سریانی، رومی، عربی و پارسی آورده اند. نسخه ای از کتاب مذکور یافتم به خط سوری [آسوری؟] در نهایت سلامت و هیچ آفتی در آن نسخه راه نیافته بود و بسیار قابل اعتماد و سودمند بود.

باز در دست مسیحیان کتابی یافتم به نام لکسیقونات که شامل بود بر ترجمه ی اسامی دشوار و تفسیر مشکلات و به آن بسیار رجوع می کردم.

برای تنظیم صحیح نام داروها از کتاب ارباسیوس که نام داروها در آن [به خط یونانی] گرد آمده بود، بسیار بهره بردم...

در تألیف صیدنه هرگاه با مشکلی رو به رو شدم، برای حل آن به شیخ ابوحامد محمد بن احمد البنهشفی رجوع کردم؛ زیرا در علم زبان شناسی و پزشکی، استادی بی نظیر و بر جمله ی رموز این دو دانش آگاه بود و...

در این جا باید یاد آوری کرد که ابوریحان علاوه بر زبان فارسی که زبان مادری او بود، زبان عربی، سانسکریت و سریانی را به کمال می دانست و با زبان یونانی و عبری نیز آشنایی داشت.

بیرونی در زمینه ی گاهشماری، یگانه ی عصر خویش بود و بی تردید در سده های چهارم و پنجم قمری نمی ‎توان همانندی در این دانش برای وی تصور کرد.

کتاب عظیم و بی بدیل آثار الباقیه عن القرون الخالیه را بیرونی در باب گاهشماری نوشت و در این اثر، تقویم اقوام و پیروان ادیان و مسالک گوناگون را بررسی و با یکدیگر مقایسه کرد و مبدأ تواریخ مختلف، روش های تبدیل تواریخ به یکدیگر و ایام و شیوه های روزه داری، جشن و سوگواری معتقدان به ادیان و آیین های متنوع را توضیح داد.

در این کتاب، اسامی پیامبران از آدم تا خاتم، فهرستی از وقایع زندگی پیامبر اسلام (صلی الله علیه و آله و سلم) به ترتیب زمان، نام های پادشاهان، دودمان های شاهی ایران، مصر، بابل و روم و تواریخ مربوط به هر یک و ... به شکل جداول بسیار دقیقی تنظیم شده است.

هم چنین در این اثر، اطلاعات فراوان و گرانبهایی درباره ی تاریخ مذاهب و دین شناسی تطبیقی به چشم می خورد.

ابوریحان در آثار الباقیه ریشه های فکری و فلسفی تعاریف گوناگون از شبانه روز، ماه، سال و کلاً تاریخ را بسیار محققانه و ژرف اندیشانه تحلیل کرده است که در این جا ترجمه ی پاره های کوچکی از این مباحث را می آوریم.

هر شبانه روز بنابر تعریف اعراب، از آغاز غروب آفتاب در افق تا آغاز غروب آفتاب بعدی است؛ زیرا ماه های عربی قمری و مبتنی بر حرکت کره ی ماه است. ماه های قمری با رؤیت هلال ماه آغاز می شوند و هر زمانی که هلال ماه دیده شود، اول ماه است و اعراب برای تعیین نخستین روز ماه به حساب های نجومی نمی پردازد.

بنابراین، به عقیده ی تازیان (اعراب) شب پیش از روز و تاریکی مقدم بر روشنایی است. آنان هم چنین سکون را بر حرکت مقدم می دانند و می گویند آسودگی و راحت تن در سکون است و حرکت تنها برای برآورده کردن نیازهاست و رنج همیشه به دنبال نیازها و ضرورت ها پدید می آید. به این ترتیب، استدلال می کنند که رنج نتیجه ی حرکت است. این گروه معتقدند که اگر سکون در موجودات دوام یابد، سبب نابودی آن ها نمی شود، ولی اگر حرکت در موجودات پایدار ماند، باعث تخریب آن ها می شود و این امر در زلزله و بادهای تند و امواج مشهود است.

اما بنابر تعریف ایرانیان، رومیان و برخی دیگر از اقوام غیر عرب، هر شبانه روز از آغاز طلوع آفتاب از افق مشرق تا آغاز طلوع آفتاب بعدی است؛ زیرا این ملل برای تعیین روزهای ماه به محاسبات نجومی می پردازند و کاری با رؤیت کره ی ماه یا دیگر کراتِ آسمانی ندارند. به عقیده ی اینان، روز پیش از شب و روشنایی مقدم بر تاریکی است و استدلال می کنند که روشنایی هستی و تاریکی نیستی است و هستی بر نیستی تقدم دارد.

ایشان معتقدند که حرکت بر سکون غالب می آید، زیرا حرکت وجود است نه عدم، و آب اگر راکد بماند، فاسد می شود...

البته تذکر این نکته واجب به نظر می رسد که اعتقاد اعراب به تقدم تاریکی بر روشنایی و سکون بر حرکت، ارتباطی با دیدگاه دین مبین اسلام و قرآن مجید در این باره ندارد؛ زیرا عربیت و اسلامیت دو واژه ی مترادف نیستند و بسیاری از باورهای عرب پیش از اسلام، به هیچ وجه مورد تأیید قرآن نبود. هم چنین قمری بودن ماه های اسلامی نمی تواند به معنای پذیرفتن آراء قوم عرب در این باره باشد و شواهد فراوانی در تأیید این مدعا وجود دارد.

روشن ترین دلیل برای رد چنین شبهه ای، زمان روزه داری مسلمانان در ایام مبارک رمضان است که از پیدایش فجر صادق آغاز و به غروب آفتاب ختم می شود.

ابوریحان درباره ی تاریخ و روش های گوناگون تعیین مبدأ برای آن می گوید: اقوام و ملل مختلف، هر یک تاریخی مخصوص به خود دارند و مبدأ این تواریخ معمولاً بعثت پیامبری، قیام پادشاهی بزرگ، وقوع طوفان یا زلزله ای عظیم و مهلک، شیوع وبا، قحطسالی شدید یا حادثه ی آسمانی یا زمینی بزرگی است که تأثیری دراز مدت بر زندگی انسان ها نهاده باشد.

به کمک تاریخ و شمارش روزها، ماه ها و سال ها، بشر امور دینی و دنیوی خود را تنظیم می کند و هیچ کس را گزیر و گریزی از گاهشماری نیست.

تا آنجا که می دانم، قدیمی ترین امری که مبدأ تاریخ قرار گرفته، پیدایش بشر است. پیروان ادیان گوناگون در این باره باورهای بسیار متفاوتی دارند. البته اموری مانند آغاز خلقت که در زمان های بسیار بسیار دور اتفاق افتاده، همواره با افسانه ها در آمیخته است و شناخت و تفکیک مطالب قابل اعتماد و غیر قابل اعتماد در این باب، بسیار دشوار و گاه غیرممکن به نظر می رسد و همان گونه که در قرآن آمده است. هیچ کس جز خداوند از احوال و اخبار گذشتگان به درستی آگاه نیست...

پس از خلقت بشر، مهم ترین مبدأ تاریخ، طوفان اعظم یا طوفان نوح است... در تعیین زمان وقوع این طوفان نیز بین اقوام و گروه های مختلف، اختلاف نظر شدیدی وجود دارد.... حتی برخی از زرتشتیان ایرانی وقوع طوفان را منکر شده اند... و هندیان و چینیان نیز با ایشان هم داستان بوده اند...گروهی دیگر از ایرانیان نیز معتقدند که طوفان و سیل عظیمی در عهد تهمورث، شام و سرزمین های غربی را فرا گرفت اما تمام زمین را در کام خویش فرو نبرد و تنها تعدادی از امت ها و قبایل در آن غرق شده اند؛ نه تمام موجودات زنده ی زمین. و این قول با آن چه در کتب انبیاء آمده است، مطابقت نمی کند...

دقت، انصاف و بی طرفی علمی بیرونی چنان از همین چند جمله مشهود است که ما را از هر توضیح دیگری بی نیاز می کند.

پی نوشت ها:

1. ابونصر عراق در نیمه ی دوم قرن چهارم و اوایل قرن پنجم هجری قمری می زیست و مدتی همراه با ابن سینا و بیرونی در دربار ابوالعباس مأمون بن مأمون بود و حکیم عمر خیام او را جزو عالمان تراز اول ریاضیات دانسته است.

2. ریاضیدان و ستاره شناسی بزرگ و به قول بیرونی یگانه ی عصر خویش در صنعت اسطرلاب و آلات نجومی بود و برهانی در صحت معادله ی دارد.

3. ریاضیدان و ستاره شناسی بزرگ بود و تألیفات مهمی دارد. در بین کتاب های حسابی که از دوره ی اسلامی به دست ما رسیده، کتاب حساب هندی او، قدیمی ترین کتابی است که در آن ارقام هندی در ضمن اعمال حساب به کار رفته، هم چنین این کتاب در نشر و بسط مفاهیم و اصطلاحات ریاضی اهمیت ویژه ای دارد.

4. ریاضیدان و ستاره شناسی بزرگ بود سهم بسزایی در پیشرفت علم مثلثات داشت. کتاب اعمال هندسی او جالب ترین اثری است که در دوران اسلامی درباره ی هندسه ی عملی نوشته شده است.

5. از ادیبان زبان شناسان و جغرافیدانان معروف اوایل قرن هفتم هجری قمری و مؤلف کتاب معجم البلدان و معجم الادبا است.

6. از این 25 جلد کتاب، 12 جلد را ابونصر عراق، 12 جلد را ابوسهل مسیحی و یک جلد دیگر را ابوعلی حسن بن علی جیلی به نام بیرونی نوشته اند و وی از این آثار با احترام و لطف ویژه ای یاد کرده است.

7. ریاضیدان و ستاره شناس قرن چهارم هجری قمری و از مشاهیر زمان خویش بود و با بیرونی ظاهراً در ری ملاقات کرد. در هندسه مهارت ویژه ای داشت و به حرکت وضعی زمین معتقد بود و نخستین کسی است که این عقیده را عملاً به کار بست.

8. کریستف کلمب می خواست به هندوستان برسد که اشتباهاً از قاره ی آمریکا سر درآورد و در ابتدا هم متوجه اشتباه خود نشد.

منبع مقاله :

جمعی از نویسندگان زیرنظر شورای بررسی، (1394)، آشنایی با مشاهیر علم، تهران: نشر و تحقیقات ذکر، چاپ اول

 


منبع: وب سایت rasekhoon.net

 

 

توجه : این مقاله توسط سیستم نرم افزاری واحد های وب سایت گردآوری شده است و تبیان زنجان ادعای مالکیت این محتوا را نداشته و صرفاً جهت ارتقای سواد عمومی منتشر گردیده است .تبیان زنجان یک وب سایت عمومی اطلاع رسانی میباشد. در صورتی که تولید کننده اصلی این محتوا میباشید و مایل نیستید در وب سایت تبیان زنجان این مطلب در دسترس عموم قرار گیرد لطفا از لینک ' ارسال گزارش ' زیر نسبت به ارسال درخواست خود اقدام فرمایید .
ارسال گزارش
  

12345
 
0 نفر به اين مطلب راي داده اند
میزان متوسط :0.0 از 5

اين مطلب تا چه ميزان مورد قبول شما واقع شد ؟
 نام و نام خانوادگی : 
آدرس Email :             
کد درون تصویر را وارد نمایید                       
 
 12345 
ضعيفعــالی
ضمن تشکر از توجه شما به این مطلب , نظرات سازنده شما در هر مطلب را صمیمانه ارج نهاده و آنرا به عنوان مرجعی قابل اعتماد جهت پیشرفت و ترقی اطلاع رسانی در فضای گفتمانی مناسب , می دانیم و اميد داريم بتوانيم از حسن نظر شما در راستاي افزايش سطح ارائه محتوا و خدمت رساني بهره گيريم.
نظر شما پس از بررسی توسط بخش محتوا, قابل روئیت برای عموم خواهدبود .
(توجه: تایید نظرات به معنی قبول و یا تایید محتوای آن  از سوی تبیان زنجان نمی باشد )

 
 

184462
© 2004-2009 Tebyan. The content is copyrighted to Tebyan Cultural and Information center and may not be reproduced on other websites.