واحد تندرستی و سلامت تبیان زنجان- اسم مادر بزرگ براي سفر حج درآمده بود، اما در معاينات پزشكي قبل از سفر رد شد، چون فشار خونش بالا بود، خيلي بالا، مادربزرگ براي درمان فرصتي از دكترها گرفت.
داروهاي تجويز شده را به طور مرتب مصرف كرد، از طرفي غذايش را بينمك كرد، پيادهروي و ورزش هم ميكرد. خلاصه براي اينكه بتواند به مكه برود خيلي تلاش كرد و بالاخره آقاي دكتر به او مژده داد كه فشار خون او در حد قابل قبولي است و ميتواند به مكه برود...
اما بعد از برگشتن از مكه انگار كه ديگر مادربزرگ انگيزهاي براي سالم بودن نداشت، ديگر از پيادهروي و غذاي بينمك مخصوص مادربزرگ خبري نبود، كمتر دكتر ميرفت و ميگفت هر وقت حالم بد باشد داروهايم را ميخورم... چند ماهي گذشت و مشكلات مادربزرگ شروع شد.
اوايل موقع بالا رفتن از پلهها تنگي نفس داشت و هر چند وقت يك بار به تعداد بالشهايي كه زير سرش ميگذاشت اضافه ميشد؛ تا اينكه يك شب حال مادربزرگ بد شد، خيلي بد، تنگي نفس شديدي پيدا كرد و مجبور شدند او را به اورژانس ببرند. دكترها گفتند ريههايش آب آورده است و اگر ديرتر ميرسيديد، هر اتفاقي ممكن بود بيفتد.
تلمبهاي به نام قلب
قلب به عنوان تلمبهاي عمل ميكند كه خون را در بدن به گردش درميآورد. خون بايد به طور متوسط در هر دقيقه يك بار بدن را به طور كامل دور بزند و اگر نتواند اين وظيفه را به خوبي انجام دهد نارسايي قلبي به وجود ميآيد. از شايعترين عوامل ايجاد كننده نارسايي قلبي، بيماريهاي عروقي قلب (مانند سكته قلبي) و فشار خون بالاست.
ممكن است فردي به فشار خون بالا مبتلا باشد اما هيچگونه علامتي نداشته باشد، خيلي از افراد اولين بار با عوارض ناشي از پرفشاري خون (مثل همين آب آوردن ريه) به پزشك مراجعه ميكنند و عدهاي نيز به طور اتفاقي متوجه فشار خون بالا ميشوند.
به هر حال يكي از مهمترين عوارض فشارخون، نارسايي قلبي است و وقتي هم كه نارسايي قلبي پيشرفت كند، مايع در ريهها جمع ميشود و اتفاقي ميافتد كه پزشكان آن را «ادم ريه» مينامند و عوام ميگويند «ريهاش آب آورده».
چرا كار قلب زياد ميشود؟
در مراحل اوليه، يك قلب نارسا با روشهاي مختلفي اين كمبود را جبران ميكند، اما با به وجود آمدن شرايطي كه كار قلب را زياد ميكند، ديگر قلب پاسخگو نبوده و علايم بيماري خود را نشان ميدهد.
بعضي از عوامل كه نارسايي قلب را تشديد ميكنند عبارتند از:
1 – درمان نامناسب و ناكافي فشار خون: بيماران فشار خوني و بسياري از بيماران قلبي بايد بدانند كه لازم است تا آخر عمر به طور مرتب دارو مصرف كنند، اكثر بيماران پس از چندي از درمان، به گمان اينكه ديگر بهبود يافتهاند، درمان را قطع ميكنند و اين خود عاملي براي تشديد علايم به شمار ميرود.
2 – عفونتها: بسياري از بيماران قلبي، با خوردن دارو، رعايت رژيم غذايي و ساير نكات لازم، تحت كنترلاند، اما با يك سرماخوردگي يا مسموميت غذايي ساده، وارد فاز حاد بيماري ميشوند كه ميتواند حتي كشنده باشد، بنابراين بايد با رعايت نكات بهداشتي با بيماري جنگيد.
3 – بيماريهاي ريوي: ممكن است فرد آسم داشته باشد و از طرفي يك نارسايي قلبي جبران شده نيز داشته باشد، با تشديد علايم آسم، علايم نارسايي نيز بروز خواهد كرد.
4 – فشار روحي، فيزيكي و تغييرات جوي: ضعف و خستگي، بحرانهاي روحي – رواني و هواي گرم و مرطوب از ديگر علل شايع نارسايي قلبي به شمار ميروند.
5 – نارسايي كليوي: به دنبال نارسايي كليه، تجمع مايع در بدن را داريم و اين مسئله حجم كار قلب را زياد ميكند قلبي كه نارسا باشد، توان جابجايي اين حجم مايع را ندارد و علايم نارسايي قلبي تشديد ميشود.
علايم نارسايي قلبي
شايعترين و اولين علامت نارسايي قلبي، تنگي نفس است كه بر حسب شدت به ترتيب به صورت تنگي نفس فعاليتي، تنگي نفس در حالت درازكش، تنگي نفس حملهاي شبانه و بالاخره شديدترين حالت، يعني ادم ريوي يا همان آب آوردن ريهها تظاهر مييابد.
تنگي نفس فعاليتي: منظور اين است كه فرد با فعاليت جسمي دچار تنگي نفس ميشود. در ابتداي شروع علايم، بيمار در فعاليتهاي طولاني (ولي نه به اندازه يك فرد طبيعي) دچار تنگي نفس ميشود. ولي با پيشرفت نارسايي، بيمار در فعاليتهاي كم مثل بالا رفتن از پلهها، نيز دچار مشكل ميشود.
گاهي ممكنست به جاي تنگي نفس ضعف و گرفتگي عضلات اندام تحتاني بروز كند.
تنگي نفس در حالت درازكش: معمولاً در خانواده افرادي را داريم كه موقع خوابيدن چند بالش زير سر خود ميگذارند، اكثراً دليل آن ايجاد تنگي نفس به دنبال دراز كشيدن ميباشد، كه پس از نشستن به سرعت برطرف ميشود، در موارد شديد بيماري، حتي فرد به صورت نشسته ميخوابد.
تنگي نفس حملهاي شبانه: در اين حالت شخص به خواب ميرود، حدود يك تا دو ساعت بعد از به خواب رفتن، به طور مضطرب بيدار شده و سرفههاي خشك ميكند (البته سرفههاي خلطدار و گاهاً خوني نيز ديده ميشود.) اين حالت يكي از اختصاصيترين علايم نارسايي قلب است.
تنگي نفس حملهاي شبانه اغلب نيمه شب اتفاق ميافتد، و بعد از ايجاد تنگي نفس فرد نميتواند دراز بكشد و مينشيند و بعد از گذشت 30 دقيقه و گاهي بيشتر تنگي نفس برطرف ميشود.
ادم ريوي: ازبسياري از دوستان و آشنايان ميشنويد كه ريههاي بيمارشان آب آورده و در سيسييو بيمارستان بستري است، در واقع در اين حالت به علت عدم كفايت قلب و تجمع مايع در ريهها فرد دچار تنگي نفس ميشود كه شديدترين فرم تنگي نفس ميباشد.
نكته ديگر اين كه تجمع مايع در بدن، خود را به صورت افزايش وزن و ورم وابسته به ثقل نشان ميدهد. يعني در طول روز كه شخص در حالت ايستاده است در پاها و در صورت بيحركتي طولاني مدت در ساكروم (انتهاي ستون فقرات) به وجود ميآيد.
ورم هر دو اندام قرينه است و ابتدا در پشت قوزك پا پيدا شده و به تدريج به بالاتر پيشرفت ميكند.
اين ورم، به قول پزشكان، گودهگذار است، يعني اگر با فشار انگشت پوست ناحيه متورم فرو برود، با برداشتن انگشت، مدت زماني طولاني ميكشد تا پوست به حالت اوليه برگردد.
ضعف و خستگي هم به دنبال كارهاي روزمره در اين بيماران ديده ميشود. همانطور كه مشكلات گوارشي، به صورت بياشتهايي، سوءهضم، يبوست، گاهي ديده ميشود.
درد نيز در بيشتر مبتلايان به بيماري عروق قلب ديده ميشود، زيرا به دنبال پيشرفت نارسايي، اكسيژن كافي به قلب نميرسد. برخي از بيماران هم به دنبال بروز علايم بيماري، اضطراب پيدا ميكنند، ممكن است به علت اضطراب دچار تنگي نفس شوند و به غلط آن را به شديدتر شدن علايم قلبي، نسبت دهند.
بيماران نارسايي قلبي چند دستهاند؟
براساس يافتههايي كه خود بيمار بيان ميكند، پزشكان نارسايي احتقاني قلب را به چهار درجه تقسيم ميكنند:
درجه 1: شخص به خوبي فعاليتهاي فيزيكي روزمره را بدون ايجاد ناراحتي انجام ميدهد و تنها در فعاليت خيلي شديد احساس ناراحتي ميكند.
درجه 2: در اين حالت شخص در حالت استراحت مشكلي ندارد ولي با انجام فعاليتهاي روزمره و معمول دچار تنگي نفس، خستگي، طپش قلب يا درد قلبي ميشود، فرد به صورت ناخودآگاه فعاليتهاي خود را محدود ميكند.
درجه 3: در اين حالت فرد در حالت استراحت مشكلي ندارد ولي با انجام فعاليتهاي مختصر دچار علائم نارسايي ميشود.
درجه 4: شخص حتي در حالت استراحت نيز علامتدار است و هر فعاليتي موجب تشديد نارسايي قلبي ميشود.
كليدهاي درمان
در درمان نارسايي احتقاني قلب نه تنها بايد علايم بيماري را كاهش داد بلكه بايد علل زمينهاي و مساعدكننده را نيز درمان كرد.
درمان شامل درمان دارويي و غير دارويي است. اولين نكته در درمان، محدوديت فعاليت فيزيكي است، اين فعاليتها برحسب شدت نارسايي ميزان فعاليت تنظيم مي شود، استراحت جسمي و رواني هر دو با اهميتاند و قاعده كلي بر اين است كه از انجام فعاليتهايي كه باعث ايجاد علامت ميگردند خودداري گردد، مثلاً در موارد خفيف خودداري از كارها و ورزشهاي سنگين كفايت ميكند و در موارد شديدتر انجام فعاليت كم بر روي صندلي توصيه ميشود.
در شديدترين حالت كه اصطلاحاً ريههاي بيمار آب آورده است بيمار به مدت 2– 1 روز در بيمارستان بستري شده و تحت درمان قرار ميگيرد.
نكته دوم، كنترل چاقي است. اصولاً اضافه وزن ميتواند يكي از علل نارسايي قلبي به شمار آيد، فرض كنيد شخصي مثلاً 20 كيلوگرم وزن اضافي نسبت به وزن طبيعي خود داشته باشد، اين افزايش وزن همان اثر سوء را در قلب خواهد داشت كه يك شخص طبيعي بخواهد دائم با خود 20 كيلوگرم بار حمل كند و به همين نسبت بار قلب زياد ميشود.
بديهي است اين افزايش بار قلب نهايتاً منجر به نارسايي قلب خواهد گرديد. همچنين جايگزين شدن چربيها در الياف عضله قلب منجر به كاهش قدرت انقباض عضله قلب شده و نارسايي قلب را به دنبال دارد.
مسئله ديگر تنظيم رژيم غذايي است. در اكثر بيماران، حذف نمكدان از سر سفره كافي است، اما در صورت محدوديت بيشتر، ميتوان با حذف نمك طعام هنگام طبخ غذا، به اين هدف نائل شد.
در نارسايي گروه چهارم كه شخص در حالت استراحت نيز تنگي نفس دارد، رژيم كاملاً بينمك، با حذف مواد غذايي چون كرفس، اسفناج، چغندر و بعضي از انواع ماهي توصيه ميشد.
توجه داشته باشيد كه بسياري از داروها مثل شربت ضدسرفه، مسهلها و خوابآورها داراي مقادير قابل توجهي سديم هستند و بنابراين نبايد در اين بيماران بدون دستور پزشك مصرف شوند.
همچنين رژيم كم سديم را ميشود از طريق خواندن برچسب مواد غذايي و اجتناب از مواد غذايي كنسرو شده و آماده به نحو بهترين رعايت كرد.
در موارد شديد نارسايي قلبي محدوديت مصرف آب نيز توصيه ميشود. كاهش وزن در افراد چاق به كاهش فشار و كار قلب نارسا كمك ميكند. همچنين بايد از ايجاد يبوست در اين بيماران پيشگيري نمود، چرا كه زور زدن به منظور دفع مدفوع ميتواند كار قلب را زياد كند.
نكته ديگر اين كه اين بيماران براي كاهش خطر كمبود پتاسيم به علت مصرف داروهاي مدر (ادرارآور) بايد مواد غذايي حاوي پتاسيم بيشتر مصرف كنند. موادي مانند موز – پرتقال – آلو – كشمش – خرما – زردآلو – انجير و هلو.
لازم به ذكر است كه وعدههاي كوچك و به دفعات زياد (مثلا 5 بار در روز)، در عين حال كه مواد غذايي لازم را فراهم ميآورد، به ميزان كمتري انرژي جهت هضم نياز خواهد داشت.
معمولا بهترين راه بررسي نحوه پاسخدهي فرد به رژيم غذايي و درمان دارويي كنترل روزانه وزن است زياد شدن وزن، نشانه تجمع مايد در بدن است، به طوري كه هر يك كيلوگرم افزايش وزن ميتواند نشانه احتباس يك ليتر مايع باشد.
يك روش خوب كنترل وزن اين است كه بيمار را هر روز صبح و قبل از صرف صبحانه (و بعد از تخليه كامل ادرار) وزن كرد.
گردآوری:گروه تندرستی و زندگی سالم
http://www.tebyan-zn.ir/healthy_safe_life.html