مسابقه دین و اندیشه خانه قرآن باشگاه کاربران جامعه ورزشی خانواده خوشبخت دنیای کودکان آشپزی و تغذیه موبایل دانش و تکنولوژی مجله سلامت سیاست گردشگری
دنیای عکس و عکاسی اقتصاد زنان ادبیات هــنر سینما و تلویزیون بزرگان و مشاهیر مهدویت سرگرمی دانلود نرم افزار مرکز کتاب پایگاه ها جستجو روابط عمومی مقالات
   
صفحه اصلی وب سایت فید مطالب وب سایت عضویت رایگان در وب سایت جستجو در وب سایت سوالات رایج نقشه وب سایت درباره ما تماس با ما  
حتما ببنید
دقت کردید ؟؟
/Directory/Free-Web-Submission.html
/Voting/public_opinion/default.html
/News-Article/News_agency/public_relation_tebyan/2012/1/11/48585.html
http://news.tebyan-zn.ir/
/News-Article/Help/help_for_using_tebyan/2010/12/27/16865.html
/archive/photography/0/10/default.html
/archive/Religion_Thoughts/the_infallibles_family/god_messengers/Muhammad_prophet/0/10/default.html
/ItMatchOnline.html
جدیدترین مطالب این بخش

دوران قاجار ؛ چانه زنی،اعتراض و دولت در ایران قرن نوزدهم
سوال اصلي اينجاست كه چگونه كشوري به وسعت ايران توانست تدبير لازم را به كار برد تا استقلال خود را حف...

جغرافیان تاریخی ایران زمین
کاربرد تاریخی ایران صرفاً محدود به بخش غربی آن که هم اکنون به این نام خوانده می‌شود، نبوده و تمام م...

ارسال مطالب به دوستان
send to freinds ارسال مطلب برای استفاده سایر دوستان

عنوان مطلب : دیدگاه‌های معمول درباره‌ی پیوند ایران و اسلام
 
 برای ارسال این مطلب به دوستتان لطفا منو های زبر را بدقت تکمیل و دکمه ارسال را کلیک نمایید

 
 
 
 
  
دریافت رایگان (کلیک کنید)
ارسال دعوتنامه (کلیک کنید)
بازدید ها :   141   بازدید   
تاریخ درج مطلب  24/1/1396
تغییر اندازه متن:  افزایش اندازه فونت متن    کاهش اندازه فونت متن
  چاپ این مطلب  

دیدگاه‌های معمول درباره‌ی پیوند ایران و اسلام

دیدگاه‌های معمول درباره‌ی پیوند ایران و اسلام

نظریه ی رایج درباره ی توسعه تمدن اسلامی نظریه ای نسبتاً ساده است، بدین معنی که اسلام در فرصتی مناسب پدید آمد، هنگامی که دو اَبَر قدرتِ قرن هفتم، یعنی امپراتوری های ایران و بیزانس، در اثرِ جنگ های طولانی، مالیات های سنگین، و سوء استفاده شاهان و روحانیان از قدرت خود فرسوده شده و در اثر تضادهای داخلی خود فلج شده بودند. عرب ها، مُلهَم از ایمانی پرشور و رهبرانی شایسته و توانا، امپراتوری رو به زوال ایران و همچنین بخشِ عمده ی قلمرو بیزانس را درنوردیدند. سپاهیانِ پیروزمند عرب در اندک زمانی خود را اربابانِ امپراتوریِ وسیع و روبه گسترشی یافتند که در آن ملل مغلوب زیر لوایِ دینی جهانگیر، یعنی اسلام، و زبانی رسمی، یعنی عربی، متحد شدند. مسلمانان طی زمانی کوتاه تمدنی نو و پرتحرک پدید آوردند که ملل مغلوب با علوم و آموخته ها، تجربیات سیاسی، و سنت های (1) فرهنگی خود در آن شرکت داشتند.

سهم فرهنگ های گوناگونی که در تمدن اسلامی شرکت یافتند تاکنون به دقت مطالعه شده و مورد بحث های بسیار قرار گرفته است. تأثیر سه فرهنگ عمده در تکوین تمدن اسلامی آشکار است: فرهنگ عرب، فرهنگ ایرانی، و فرهنگی یونانی، هر چند فرهنگ های دیگری هم مؤثر بوده اند. عامل عربی ایمان مذهبی، زبانِ مشترک و رهبری دینی بود. سهمِ تأثیر فرهنگ یونانی، که غالباً به وسیله ی مؤلفان سریانی زبان انتقال یافت، بیشتر به فلسفه و علوم طبیعی محدود شد، چه ادبیات و اعتقادات مذهبی یونانی در جهان اسلام نقشی ایفا نکرد. تأثیر عامل ایرانی تنوع بیشتری داشت و شامل سُنن مذهبی، نظریه ها و الگوهای سیاسی، رویه های اداری، علوم و برخی مبادی معنوی و رسوم و آداب بود. (2)

بنابر نظریه ی رایج، دوره ی کلاسیک تمدن اسلامی در مدینه بنا نهاده شد، در دمشق بارور گردید، و در قرن نهم در بغداد به اوج خود رسید. سپس تمدن اسلامیِ کلاسیک در قرنِ دهم یا اندکی دیرتر روبه از دست دادن نیروی درونی و انسجام باطنی خود نهاد. رکود منجر به انحطاط شد، و زمینه ای فراهم گردید تا خلافت اسلامی در قرن سیزدهم به دست مهاجمان مغول واژگون شود و بخشِ عمده ی خاورمیانه ی اسلامی پایمال آنان گردد. سقوط بغداد در سال 1258 نه تنها ناقوسِ مرگِ خلافت عباسی را نواخت بلکه پایان عصر مشخصی را اعلام داشت.

اگر نظریه رایج را که گذشت معتبر بشماریم، وظیفه ای که اینجانب بر عهده دارم این خواهد بود که سهم ایرانیان و سنت های ایرانی را در شکل گیری و توسعه ی تمدن اسلامی روشن کنم. اما در انجام این وظیفه خود را با مشکلی روبرو می بینم: برجسته کردن اهمیت عاملِ ایرانی ممکن است حمل بر کم گرفتنِ سهم و نقشِ ملل دیگر شود. از طرفی کوشش مفرط در موکد نساختن تأثیر عامل ایرانی ممکن است موجب شود که نتوانم حق مطلبی راکه به عهده گرفته ام به درستی ادا کنم. حفظ تعادل و موازنه میان این دو قطب، بخصوص در زمان ما دشوار است، چه تمایلات و اختلافات جاری میان ملل خاورمیانه غالباً بر تاریخ نگاری دوران های پیشین نیز سایفه می افکند و بسیار می بینیم که مفاخرات ملی و محلی مباحثات علمی و دانشگاهی را تحت تأثیر قرار می دهد. با این حال من خواهم کوشید حضور ایران در جهان اسلام را به صورتی منصفانه ارزیابی کنم. ضمناً امیدوارم که در طی مقاله ی خود بتوانم به تصحیح برخی نظریه ها و اشتباهات رایج توفیق بیابم.

هنگامی که مشغول آماده کردن مقاله ی خود برای کنفرانس بودم، به اتفاق نظری درباره ی نقش ایران در تمدن اسلامی می اندیشیدم که در اواخر قرن نوزدهم پدید آمد و از آن زمان تاکنون مکرراً مورد بحث قرار گرفته و به نگارش درآمده است. در این اتفاق نظر نخست غنای سنن پیش از اسلامِ ایران که به عالم اسلام راه یافت باز شناخته شده است، به این معنی که رسوم مذهبی، آداب زندگی، اسطوره ها و افسانه ها، تاریخ نگاری، آئین کشورداری، سازمان های اداری و مالی و آداب و رسوم درباری غالباً از طریقِ ترجمه ی آثار فارسی و همچنین نفوذِ مستقیم کارگزاران و عاملان ایرانی در تمدن آغازینی اسلامی ادغام شد. (3) دوم، مکرراً اعلام شده است که اسلام فاتح در پیشرفت خود با فرهنگ های غنی تر و شیوه های پیشرفته تر فرهیختگان ملل مغلوب روبرو شد؛ و اسلام به علت رویارویی با این فرهنگ ها و برای حفظ اصول اعتقادی خود در برخورد با آنها ناچار شد از سنت های بارور این فرهنگ ها وام بگیرد، و مسلمانان در انجام این منظور متکی بودند به موالی، یعنی مسلمانان غیرعربِ و اخلاف آنان، که رهبری حیات فرهنگی عالم اسلام را به تدریج عهده دار شدند. سومین جنبه این نظریه رایج، تأثیر ژرف اجتماعی و سیاسی اسلام آوردن تدریجیِ سرزمین وسیعِ ایران (از جمله فرارود) است. ادغام جمعیت فراوان این سرزمین در جامعه مسلمان سیمای فرهنگی این جامعه را دگرگون کرد. اولاً، سقوط امویان در سالی 750 میلادی، که مظهرِ سلطه گریِ اشرافیت قبیله ای عربی بودند، بیشتر نتیجه نارضایی در میان مسلمانان ایرانی سرزمین های شرقی اسلام بود. به ویژه مردمانِ ایرانی که خواه در عراق یا خراسان و یا آسیای میانه زندگی می کردند ناراضی بودند. برخی از قبایلِ عرب که در خراسان سکونت گزیده بودند نیز به علت از دست دادنِ مزایای خود به عنوان مردان جنگی یا مقاتله دلسرد شده بودند. فرسودگی نیروهای سوریانی که در ستون قدرت دولت اموی به شمار می رفتند نیز تأثیری منفی در سرنوشت امویان داشت.

تغییر پایتخت اسلامی از دمشق به بغداد که بلافاصله پس از سقوط امویان صورت گرفت از تغییر مرکز ثقل خلافت اسلامی و میل آن به سویِ سرزمین های شرقیِ اسلام حکایت می کرد که بیشتر جمعیت آنها ایرانی بودند. به علاوه همه بر این قول اند که در زمان خلفای عباسی بود که ایرانیان در دولت و در زندگی فرهنگی اسلامی تفوق یافتند. به گفته برنارد لویس، با انتقال مرکز خلافت به شرق و شکسته شدن انحصار اشغال مقامات بالا توسط اشراف عرب و با قدرت یافتن برمکیان، نفوذ ایرانیان قوی تر و قوی تر شد. در دربار و دیوان خلفا از الگوهای ایرانیِ ساسانی پیروی می شد، و ایرانیان روز به روز به ایفای نقشِ مهم تری، چه در زندگی سیاسی و چه در زندگی فرهنگی دست یافتند. این فرایند که با استقرار دولت عباسی آغاز شد در دوران خلافت مهدی و هادی همچنان ادامه یافت. (4)

در اوائل دوران عباسی اکثریت بزرگی از وزیران، منشیان، و کارگزاران مالی، همچنین بزرگان علم و مردان ادب، چنان که دانشمندان اغلب اشاره کرده اند از ایرانیان بودند. عصر زرین اسلامی که با قرن اول خلافت عباسی تقارن داشت و از پیشرفت های فکری، نوآوری های ادبی، و باروری فرهنگی نشان دارد به حد اعلایی وابسته به مشارکت کارساز ادیبان، فیلسوفان، فقیهان، نحویان، ریاضی دانان، موسیقی دانان، منجمان، جغرافی دانان، و پزشکان ایرانی بود. (5)

این نظریه رایج که فوقاً به اصول آن اشاره شد بی شک تأملاتی پیش می آورد. از جمله این که این نظریه به اندازه ی کافی به اهمیت مذهب اسلام و زبان عربی، که هر دو ارمغان عربستان بود، ارج نمی نهند. همچنین حق رهبری سیاسی و مذهبی اعراب را به درستی بجا نمی آورد. دیگر آنکه به برخی انتقاداتی که درباره ی ایرانیان در جامعه اسلامی کرده اند اشاره ای نمی کند. از جمله اینکه رجال ایرانی تبار به رغم دست آوردهای شکوهمند فرهنگی و سیاسی شان تا حد زیادی مسئول بی بند و باری و آسان گیری اخلاقی و افراط در عیش پسندی بودند (که در قصه های هزار و یک شب به دقت و تفصیل نمایانده شده). (6) و نیز اینکه ایرانیان در لافزنی و مفاخرات نژادی کم از گزافه گویی ناپسند برخی اعراب درباره ی افتخارات نژادی خود نبودند. (7) نهضت شعوبیه در قرن های هشتم و نهم [میلادی]، که در صدد اثبات برتری عجم بر عرب بود، تا جایی که می دانیم در ایران از همه جا قوت داشت. (8) و اگر بپذیریم که عباسیان در آمیختن قدرت سیاسی و مذهبی در شخص خلیفه از شاهان ساسانی اثر پذیرفته بودند، این را هم باید بپذیریم که به گفته گولدزیهر (9) خلفا سخت گیری و تعصب در عقیده و عدم تساهل را نیز از آنان به ارث بردند، تعصبی که از جمله در آزار بی رحمانه رافضیان (شیعیان) و زنادقه (غالباً مانویان) در دوران مهدی خلیفه (85 - 775)، و تحمیل و اجبار عقاید معتزله در دوران مأمون (33 - 813)، و سرکوب هرگونه بدعتی توسط عباسیان بازتاب یافت.

با وجود این تأملات، نفوذ سودمند و پردامنه ی ایرانیان را شماری از دانشمندان برجسته ی اسلامی در تمام دوران یادآور شده اند. ابن خلدون، مورخ نامدار و جامعه شناس برجسته ی عرب در قرن چهاردهم، در آخرین فصل پیشگفتار (المقدمه) معروف تاریخ خود بخشی آورده است که ترجمه ی عنوان آن این است: بیشتر دانشمندان اسلام عجم بوده اند. ابن خلدون در این بخش می نویسد: این حقیقت در خور توجه است که بیشتر دانشمندان مسلمان، چه در علوم نقلی و مذهبی و چه در علوم عقلی، به جز چند استثنا، عجم بوده اند. اگر هم دانشمندی ریشه عربی داشته زبان و ملیّت وی عجمی بوده است و یا استادان عجمی داشته و این به رغم آن است که اسلام مذهبی عربی است و بنیانگذار آن عرب بوده است. (10)

ابن خلدون درباره ی این امر چنین توضیح می دهد که صناعات و علوم و حرف فقط در میان مردمان اسکان یافته (در برابر صحرانورد و کوچگر) پرورش می یابد و این که عجم ها در این پیشه ها بیش از همه صاحب دست بوده اند، برای این است که فرهنگ سکونت و شهرنشینی از دوره ی شاهنشاهی ایرانیان در میان ایشان ریشه استوار داشته است. (11)

از نمونه هایی که ابن خلدون در تأئید این نظر برشمرده این است که: بنیانگذاران نحو عربی از سیبویه و پس از او الفارسی و الزجّاج همه عجم بودند. فقط عجم ها بودند که به حفظ دانش و نگارش منظم آثار علمی پرداخته اند. از اینجا حقیقت این قول پیامبر اسلام آشکار می شود که می فرماید: اگر علم بر اوج فلک آویخته باشد، ایرانیان بر آن دست خواهند یافت. (12)

در ایام اخیر باز به این ارزیابی در میان دانشمندان برمی خوریم. از جمله احمد امین، مورخ و ادیب برجسته ی مصری که با همکاری طه حسین و عبدالحمید العبادی که تألیف تاریخ جامعی درباره ی تمدن اسلامی را پیش گرفت، در نخستین جلد کتاب خود به نام ضحی الاسلام (نیمروز اسلام) فصلی را به نفوذ فرهنگ ایرانی در دوران نخستین خلافت عباسیان تخصیص داد. احمد امین پس از اشاره به مترجمان عمده ای که از راه انتقال سنن ایرانی به اسلام خدمت کرده اند می نویسد. (13)

اما در این باره ی حقیقت دیگری هم هست که اهمیت آن کمتر [از ترجمه های مستقیم از فارسی به عربی] نیست، و آن این است که بسیار بودند که کسانی که هم به فارسی و هم به عربی تسلط داشتند. اینان خود را وقف خواندن آثار فارسی می کردند و بدین گونه از فرهنگ ایرانی برخوردار می شدند و اذهان و افکار خود را صیقل می دادند. سپس آثاری در ادبیات شعر و نثر و علوم پدید می آوردند. آنچه اینان پدید می آوردند ترجمه ی دقیق آثار فارسی نبود، ولی از آن منشعب و زاییده آن بود. همانگونه که امروزه نیز فرهنگ های فرانسه یا انگلیسی یا آلمانی [در کشورهای عربی] پرورانده می شود، سپس ادبیاتی تازه به زبان عربی پدید می آید که نمی توان آن را ادبیات اروپایی نامید، اما از آن ادبیات حاصل شده و نشان از آن دارد و ردّ آن را پیگیری می کند. (فصل 1، ص 179) .

امین همچنین، به تفصیل زمینه ها و مباحثی پرداخته است که برتری ایرانیان در آن کاملاً آشکار بود، یعنی ادبیات داستانی، پند و اندرزنگاری، ترسُل، علم کلام و سایر مباحث مذهبی، آداب اجتماعی، حمایت گسترده از دانش اندوزی و بحث آزاد و همچنین طرب و موسیقی. (14) گفتار وی درباره ی اختلاط فرهنگ های عربی و فارسی در طی این دوره ارزش آن را دارد که بازگو شود:

بدین ترتیب بسیاری از ایرانیان تسلط خود را به فارسی و عربی هر دو گستردند و فرهنگ این دو زبان را در خود پرورش دادند... همچنین به شماری از اعراب بر می خوریم که فارسی آموختند و در آن جان مایه ای یافتند که درعربی نمی یافتند. از این رو خود را وقف کتب فارسی کردند و به مطالعه ی آنها و تمرکز حواس خود بر آنها ادامه دادند، و سپس آثاری به عربی پدید آورند که محتوای ایرانی را با فصاحت عربی در می آمیخت... آن ایرانیان که به رنگ عربی درآمده بودند و این عرب ها که از فرهنگ ایرانی بهره مند شده بودند در این عصر عباسی جهان را با دانش و حکمت و شعر و نثری که در آن وجود عنصر ایرانی کاملاً آشکار بود انباشتند. یکی از خوش اقبالی های عربی در این دوره این بود که [با تفوق اسلام] بر فارسی چیره شد و آن را فتح کرد. خلاقیت ذهن ایرانیان برتر بود، اما آثار این خلاقیت را به عربی پدید آوردند، نه فارسی. شاعرانشان مانند بشّار و ادیبانشان مانند ابن مقفه و مؤلفانشان چون ابن قتیبه، طبری و غیر آنها آثار خود را به عربی می نوشتند. (15)

آخرین اشاره امین تا اندازه ای بازتابِ اظهارنظری است از آر. ای. نیکُلسن (R. A.) Nicholson در کتاب A Literary History of the Arabs (تاریخ ادبیات عرب) درباره ی تأثیر حضورِ ایرانیان در سبک شعر عربی در دوران عباسی:

تنها پس از به تخت نشستن عباسیان که ایرانیان مقامات مهم را در دربار خلافت اشغال کردند و هنگامی که خون ایرانی در رگ های بسیاری از شاعران و دانشمندان برجسته جریان داشت که در شعر عربی نوایی نو به گوش می رسد. در اشعار نخستین ایرانی تبارانی که به عربی شعر سروده اند، مانند بشّار ابن بُرد و ابونواس، اثری از آن [سبک مصنوع و پرطمطراق که در اشعار متنبی دیده می شود] نمی توان یافت. آنچه ایرانیان در شعر عربی وارد کردند تخیلی زنده و زیبا و ظرافت کلام و عمق و لطافت احساسات و گنجینه ای از فکر و اندیشه بود. (16)

دبلیو بارتولد (W. Barthold) خاورشناس روسی نیز در بحث درباره ی تمدن عباسی در کتاب موجز و صائب نظر خود Mussulman Culture (فرهنگ مسلمانان) به همین گونه اظهارنظر می کند:

در کنار استادانی که سبک کهن شعر عرب را دنبال می کردند شاعرانی صاحب اندیشه پدید آمدند. به اعتقاد مسلمانان فصاحت همیشه به عنوان خصوصیت اصلی ادبیات عرب و اندیشه خصوصیت اصلی آثار ایرانی تلقی می شد.

اعراب گذشته از تواریخ مبتنی بر کتاب مقدس و ایام عرب (تاریخ جنگ های اعراب) فقط تاریخ ایران را به خوبی و به تفصیل می دانستند و آن را می ستودند. مثلاً طبری می نویسد:

غیر از ایرانیان هیچ ملتی جز [اعراب] دارای تاریخی مستمر و پیوسته نیست. دلیلش این است که شاهان ایران از روزگار کیومرث تا زمانی که با آمدن پیامبر ما محمد (صلی الله علیه و آله و سلم) برترین اُمت، از میان رفتند، یکی پس از دیگری تداوم داشتند... در مورد سایر ملل، جز در مورد ایرانیان، امکان دسترسی به تاریخ کامل آنان نیست زیرا این ملل چه در زمان های قدیم و چه در ایام جدید حکومت مستمر نداشتند، و حتی در زمان هایی که چنان حکومت هایی داشتند نمی توانیم توالی وقایع و یا توالی فرمانفرمایانشان را دریابیم. (17)

گلدزیره (Goldziher) جنبشی را که به وسیله ایرانیان ایجاد شد نه فقط برای توسعه تمدن اسلامی بلکه همچنین برای وقایع نگاری عرب، اساسی بشمار آورده است:

این تماس بی واسطه و مستمر با تمدن ساسانی بود که در اعراب که در شعر خود محدود بودند نخستین جنبش را برای حیات عقلانی عمیق تری پدید آورد. مثلاً من در این نظریه که پیشتر ارائه کرده ام و مورد تأیید بروکلمان (Brockelmann) در کتاب Geschichte der arabischen Literatur, I, 314، (تاریخ ادبیات عرب) وی نیز قرار گرفته است مُصّر هستم که تاریخ نگاری عربی ریشه در گاهنامه های شاهان ایران دارد. بدون جنبشی که نخست ایرانیان در میان نویسندگان عرب باعث شدند که آنان را به پژوهش و ضبط یادمانده های تاریخی ملتشان واداشت، تاریخ نگاری عربی وجود نمی یافت. (18)

چنانکه طریف خالدی در فصلی که درباره ی تصور دانشمندان مسلمان از ملل باستان دارد اشاره می کند، حتی برخی از مورخان مسلمان، تاریخ اسلامی را امتدادِ تاریخ ایرانی تلقی می کردند:

در میان همه تاریخ های باستانی، شاید تاریخ ایران نزد مورخین اسلامی قرن های سوم وچهارم هجری از همه آشناتر بود. این مورخان از میراث طولانی و غنی ایران در شگفت بودند و برخی حتی تاریخ مسلمانان را امتداد تاریخ ایران و خلافت اسلامی را جانشین شهریاری ایرانی تلقی می کردند... به گفته ی مسعودی سلسله های باستانی ایران معتدل ترین اقلیم هفت اقلیمی را که زمین به آن تقسیم می شد در تصرف داشتند. از این رو دیگر ملل باستانی آنان را در شکوه و قدرت برتر از همه ملل می شناختند. [بنابر سنت تاریخی ایران] نخستین سلسله ایرانی (پیشدادیان) اصل پادشاهی را نهادینه کرد و هنر حکومت را تکمیل نمود. در درجه نخست در این عرصه یعنی امر حکومت است که ایرانیان برتری یافتند. این برتری هم از لحاظ نظری بود و هم از لحاظ عملی، زیرا برتری آنان در حکومت هم از عظمت امپراتوری آنان مایه می گرفت و هم از فرزانگی سیاسی پادشاهانشان که حافظ آن عظمت بودند. (19)

بسیاری از مورخان اسلامی به نقش محوری ایرانیان در توسعه ی فرهنگ اسلامی در دوران اولیه عباسیان اشاره کرده اند. از میان دانش پژوهان قدیمی تر غربی که این پرسش را مطرح کرده اند گفته رینهارددوزی (Reinhart Dozy)، عرب شناس برجسته ی هلندی قابل ذکر است:

زمینه ی تفوق ایرانیان، یعنی غلبه مغلوب بر غالب، از مدت ها پیش از خلافت عباسیان فراهم شده بود. این تفوق هنگامی کامل شد که عباسیان، که ترقی خود را مدیون ایرانیان بودند، بر تخت خلافت نشستند. این خلفا قاعده را بر این نهادند که به کسی جز ایرانیان، به ویژه ایرانیان خراسانی، اعتماد نکنند. در نتیجه برجسته ترین شخصیت های دربار خلفای عباسی ایرانیان بودند. (20)

داوری های مشابهی از سوی گرلوف فان فلوتن (Gerlof van Vloten)، آلفرد فون کرمر (Alfred von Kremer)، ایگناز گولدزیهر (Ignaz Goldziher)، ولادیمیر بارتولد (Vladimir Barthold)، کارل بروکلمان (Carl Brockelmann)، و دیگران ابراز شده است. برای مثال گلدزیهر بر اهمیت ظهور عباسیان برای عناصر ایرانی در اسلام تأکید می ورزد:

خصلت عربی حکومت اسلامی که در دوران امویان قوّت داشت با روی کار آمدن خلفای عباسی و عناصر غیرعربی به افول گرایید. موالی ایرانی - بگذریم از عناصر غیر عربی دیگر - سنن و آداب خود را از محیط اصلی خود به محیط فرهنگی جدید منتقل نمودند. در حقیقت آنچه کردند پوشاندن جامه ی اسلامی بود به مفاهیم مذهبی خود. برای این منظور موالی ایرانی آمادگی بیشتری از عناصر اصیل عربی داشتند زیرا گذشته از عناصر عربی که در باطن با اسلام موافقت نداشتند زمینه مناسبی برای آفریدن فرهنگی با اصول اجتماعی و معنوی والاتر فراهم نمی آورد. (21)

در نظری عمیق تر باید گفت که خلفای عباسی با ترکیب قدرت مذهبی و وظایف عرفی و با شوری که در حمایت از مذهب به عنوان حافظان دین از خود نشان می دادند در حقیقت رویه پادشاهان ساسانی را پیش گرفتند که حکومت عرفی را با پاسبانی دین در حکومت خود ترکیب کرده بودند. (22) پیروی از سنن ایرانی را می توان همچنین در زمینه های دیگر بازشناخت. از جمله قانونی قلمداد کردن خلفا خلافت خود را با توسل به اینکه از نسل عباس عمومی پیغمبر بودند (یعنی توسل به شجره نامه و حق موروثی به جای انتخاب و بیعت) و محدود کردن دیدار خود با بکار بردن پرده و پرده دار و سایر موانع و جدا ساختن خود از عامه با بکار گرفتن حاجب و دربان، بطوریکه دسترسی به آنها که اعراب حق خود می شمردند دشوار بشود. (23) نیز پوشیدن لباس های فاخر ایرانی و جشن گرفتن نوروز و بجا آوردن مراسم آن همه نشان می دهد که تا چه حد حکومت اعراب تحت تأثیر روحیه ایرانی و فرهنگ پادشاهی قرار گرفته بود. (24)

به گفته روبن لوی (Reuben Levy)، شکل گرفتن شغل قاضی، یعنی فردی که در علوم دینی متبحر باشد و محاکم را اداره کند و حتی در امور عرفی رأی بدهد بنظر می رسد که از موبد زردشتی تقلید شده باشد که همین وظایف را به عهده داشت، (25) همچنین نظام چاپار (برید) یعنی خدمات پستی برای ارتباط سریع و گردآوری اطلاعات و رساندن دستورات خلیفه به عاملان ولایات باز یکی دیگر از عملکردهای ساسانیان است که تشکیلات اداری عباسیان هم در ایران و هم در عراق آن را اخذ نمود. (26)

اما، مهم ترین نهاد اداری در خلافت عباسی که تقلیدی از روش ساسانیان بود اقتباس دیوان بود، یعنی اداره وظایف خلافت در شعبه های مختلف با مسئولان معین. اگرچه این نهاد در دوران بنی امیه یا حتی زودتر آغاز شده بود، در خلافت منصور عباسی بود که این نظام توسعه یافت و در دوران وزارت برمکیان در حکومت هارون الرشید صورت کمال پذیرفت. (27)

پی نوشت ها:

1. درباره ی رشد سریع و چشمگیر تمدن اسلامی مراجعه شود به:

f. Rosenthal, Historiography, p. 28.

درباره ی شیوه ها و الگوهای تمدن های باستانی خاورمیانه مقتبس در عالم اسلام مراجعه شود به:

Lapidus, Islamic Societies, pp. Xixf.

2. برای بحث کلی درباره ی نقشی که ایرانیان در جهان اسلام ایفا کردند و اهمیت گرویدن آنان به اسلام رجوع شود به:

R. Levy, Persia and the Arabs”, Legacy of Persia, pp. 60-8.

3. See below, pp. 8, 54 ff; see also von Kremer, Streifzüge. pp. 27 ff; W. Barghold (V.V. Bartold), Mussulman Culture, pp. 70, 73 ff.; H.A.R. Gibb, Studies on the Civilization of Islam, pp. 10,12,20, 45, 59-60, 63-65, 72, 241; A. Amīn, Fajr al-Islām, pp. 98-124; A Amīn Duha l - Islām, I. pp. 164-228; C.E. von Gruenbaum, The Sources of Islamic Civilization”, pp. 21, 31, 43, 45; M. G. S. Hodgson, Venture of Islam, 1, p. 280 B. Spuler, Iran in Frühislamischer Zeil, especially pp. 288-93 D. Sourdel, Le Vizirat adbaside, I, pp. 127 ff., 193; B. Spuler, Central Asia”, pp. 145-46; I. Lapidus, Islamic Societies, pp. 91-93.

4. EP, I., p.17b. Cf.1. Goldziher, Muslim Studies, 1, pp. 108 ff.

5. درباره ی نقش ایرانیان در شاخه های گوناگون علوم و همچنین در سازمان اداری اسلامی مراجعه شود به:

E.G. Browne, Literary History I, p. 204.

6. درباره ی سرمشق قرار گرفتن ایرانیان مسلمان در تفریحات و سرگرمی های ویژه و زیاده روی در لذت طلبی رجوع شود به:

A. Amin, Duha l-Islam, I, p. 101 ff., particularly pp. 111-12, and p. 182, and the references cited there.

درباره ی مشارکت ابراهیم موصلی، نوازنده ی نامدار (804 - 742) در مجالس عیاشی دستگاه خلافت مراجعه شود به:

C.E. Bosworth, The Persian Impact on Arabic Literature, p. 493.

که ضمن آن می گوید واژگان اوباشان شهری - یعنی لغات مربوط به جرائم گدایی و انحرافات جنسی، که به فراوانی از کلانشهر بغداد صادر می شد به شدت سرشار از واژه های فارسی است.

7. رجوع شود به Goldziher, muslim Studies, 1. فصل عرب و عجم به ویطه صفحات 35 - 134؛ همچنین رجوع شود به بازورث، تأثیر فارسی بر ادبیات عرب ص 496؛ پانویس 6 انتقادهای جاحاظ ضد شعوبی علیه منشیان که معمولاً ایرانی تبار بودند، آنجا که می گوید: با تکبر راه می روند و در ستایش شاهنشاهان ساسانی و بزرگمهر و ادب مقفع فرزانگی آنان را از پیامبر و خلفا و حتی از قرآن نیز برتر می شمارند. برای اصل قول جاحظ مراجعه شود به کتاب ذم الکتاب، ص 94 - 191.

8. See Goldziher, Muslim Studies, I, the chapter on the Shu ūbiyya, pp. 147 ff., and Gibb, The Social Significance of the Shu ūbiyya,” pp. 62 ff.

9. Islamisme et Parsisme”, p. 8.

وام گرفتن واژه ی ایرانی زندیق برای بدعت گزاران و کافر کیشان به ویژه برای معتقدان به عالم ثنویت در عالم اسلام، (زندیق از فارسی میانه زندیک به معنی رافضی یا بدعت گذار )؛ برای بحث درباره ی این واژه رجوع شود به:

H, H. Shaeder, Iranische Beiträge, pp. 274-91.

10. Al-Muqaddima, Cairo ed., 543; tr. F. Rosenthal, III, p. 311.

روزنتال در ترجمه ی خود درباره ی واژه ی عجم توضیح می دهد: در کاربرد زبان شناختی عربی، غیرعربی هایی که از آنها با واژه ی عجم نام برده می شود در درجه ی نخست ایرانیان بودند. از عنوان کامل تاریخ ابن خلدون ظاهراً چنین برمی آید که در ذهن او عجم بیشتر به غیرعرب های ایالات شرقی ملازمه داشته .، اما، در بخش مذکور از آنچه بعداً می آید مشخص است که مقصود ابن خلدون از عجم ایرانیان قلمرو پیشین ساسانیان است. در عمل عجم با فُرس (ایرانی) مترادف شد.

11. ترجمه ی انگلیسی Rosenthal، جلد سوم، ص 313 دیده شود.

12. درباره ی این حدیث رجوع کنید به Muslim Studies تألیف Goldziher جلد یک ص. 12 از نظریه ی E.G. Browne درباره ی سهم ایرانیان در توسعه ی علوم اسلامی طی دویست یا سیصد سال نخست پس از پیروزی اعراب تقریباً همانند نظرابن خلدون است. می گوید: درست است که ایران پس از تحلیل در جامعه ی بزرگ اسلامی، که از جبل الطارق تا جیحون امتداد داشت، تا مدتی از نظر سیاسی از استقلال ملی برخوردار نبود، اما در زمینه های فکری به زودی مدعی تفوقی شد که با توانمندی و کفایت مردمانش مناسبت داشت. اگر از آنچه معمولاً علوم عربی نامیده می شود شامل حدیث و تفسیر و فقه، و طب و لغت و تاریخ و علم الرجال و حتی نحو عربی آثار ایرانیان را حذف کنیم دیگر چندان چیزی باقی نمی ماند. حتی اصول دیوانی و اداری دولت عباسی عمدتاً از الگوهای ایرانی اقتباس شد.

Literary History, I. P. 204.

همچنین کتاب التاج منسوب به جاحظ، ص 23، دین اعراب را به ایرانیان در زمینه های حکومت و نهادهای اجتماعی تأیید کرده است.

13. Cf. g. Wiet, L Empire néo -sassanide des abbasssides,” pp. 69f.

که در آن می گوید: تقریباً همه ی دانش پژوهان این دوره - یعنی قرن هشتم میلادی - از نخستین استادان نحو عربی که اساس منظمی برای این علم ریختند تا محدثانی که احادیث را نقد و گزینش کردند تا دانشمندان بزرگی که اصول قضا را پایه گذاری نمودند، تا کسانی که خود را در فقه و تفسیر ممتاز ساختند - ایرانی بودند. بدین ترتیب نبوغ ایرانی با بخشیدن حیاتی عقلانی و انضباطی و نظامی به فرهنگ اسلامی از این نهضت نوین مذهبی سود برد.

14. Cf. A. von Kremer, Kulturgeschichtliche Streifzüge, pp. 27 ff.

15. ضحی الاسلام، 1، ص179 - 81.

Cf. R. P.A. Dozy, Histoire de l islamisme, p. 156.

16. درباره ی تأثیر ادبیات عربی در ادبیات نوین به ویژه شعر، مراجعه شود به:

F. Gabrieli, Literary Tendencies,” pp. 97f.

و منابعی که در آنجا ذکر شده است.

17. Tabari, 1/1, p. 353 History, II, tr. W. Brinner, p. 133.

ورود تاریخ ایران به کالبد ادب عرب ( به خلاف ایام عرب یعنی جنگ های قبایل عرب با یکدیگر) و امتزاج آن با تاریخ پیامبرانی که ذکر آنها در کتاب مقدس آمده است که مجموعاً تاریخ پیش از اسلام را برای مسلمانان شکل می بخشید رجوع شود به:

Hodgson, Venture of Islam, I. pp. 454-55.

18. Islamisme et parsisme , p. 4.

19. رجوع شود به:

Historiography, pp. 90-91. Cf. Levy, Persia and the Arabs, pp. 66-67.

آثار مورخان اولیه اسلامی و آنچه ادب عرب خوانده می شود پر است از تذکر فرزانگی فرمانروایان و خردمندان ساسانی. برای آگاهی بیشتر رجوع شود به مسکویه، الحکمه الخالده؛ و مقاله ی محمدی ملایری آیین نامه و المقاطع الباقیه منها فی المصادر العربیه ، در الدراسات الادبیه، 1، ص 2-3، و همان مؤلف، الترجمه و النقل عن الفارسیه، جلد اول، مکرر؛ و همچنین:

S. Shaked, andarz in Pre-Islamic Persia,” pp. 15-16.

20. Histoire de l islamisme, pp. 228-29 (th e passage is translated by E. B. Browne, in Literary History, I, p. 204); ef. Tabari, III/1, p. 320. tr. Kennedy: History, XXIX, p. 4,

درباره ی نفوذ خالدبن برمک وزیر و اشاره ی خلیفه المنصور به طرفداری اش از ایرانیان رجوع شود به:

B. Spuler, Iran: The Persistent Heritgae,” pp. 169 ff.

21. Muslim Studies, II, pp. 59-60

Murūj, ed. Pellat, par. 3446.

مقایسه شود با قول مسعودی:

که قول محمدبن علی مصری را درباره ی خلیفه منصور نقل می کند: او نخستین خلیفه ای بود که موالی و غلامان خود را برای انجام امور دولتی استخدام کرد و آنان را به کارهای مهم گماشت و بر اعراب برتری داد. خلفایی که از نسل های بعد از پی او آمدند روش او را دنبال کردند. در نتیجه پیشوایی اعراب به افول گرایید و مقامات آنان زایل شد همچنین رجوع شود به:

C. Cahen, Points de vue , p. 335.

22. Cf. Wiet, Empiree néo-sassanide des Abbassides,” p. 67.

از طرفی دیگر ممکن است ترکیب حکومتی دینی و عرفی یک نهاد اصیل اسلامی باشد که سنت ایرانی به آن کمک کرده است.

23. R. Levy, Persia and the Arabs,” p. 67.

از طرفی دیگر ممکن است ترکیب حکومت دینی و عرفی یک نهاد اصیل اسلامی باشد که سنت ایرانی به آن کمک کرده است.

24. همان طور که بازوُرث (Bosworth) در Abbaside Galiphate” (ص 90) متذکر شده، با این که سرمشق اولیه ی خلفای عباسی به احتمال بسیار سلطنت دین سالار [تئوکراتیک] ساسانیان بوده است، نباید این حقیقت را نادیده بگیریم که ترکیب دین و دولت در خاورمیانه باستان، جز در شبه جزیره عربستان، ریشه های عمیق داشته است.

25. In Persia and the Arabs,” pp. 67-68.

26. Ibid., pp. 68-69; for details of barid operation see Levy, Social Structure, pp. 299 ff.

27. See Levy, Persia and the Arabs.” Pp. 63-64, 69 and Bosworth, Abbasid Caliphate,” Elr., I, p. 91.

منبع مقاله :

یارشاطر، احسان [و دیگران]؛ (1393)، حضور ایران در جهان اسلام، ترجمه ی فریدون مجلسی، تهران: نشر مروارید، چاپ دوم.

 


منبع: وب سایت rasekhoon.net

 

 

توجه : این مقاله توسط سیستم نرم افزاری واحد های وب سایت گردآوری شده است و تبیان زنجان ادعای مالکیت این محتوا را نداشته و صرفاً جهت ارتقای سواد عمومی منتشر گردیده است .تبیان زنجان یک وب سایت عمومی اطلاع رسانی میباشد. در صورتی که تولید کننده اصلی این محتوا میباشید و مایل نیستید در وب سایت تبیان زنجان این مطلب در دسترس عموم قرار گیرد لطفا از لینک ' ارسال گزارش ' زیر نسبت به ارسال درخواست خود اقدام فرمایید .
ارسال گزارش
آرشیو های مرتبط : ایران , اسلام , عرب ,
  

12345
 
0 نفر به اين مطلب راي داده اند
میزان متوسط :0.0 از 5

اين مطلب تا چه ميزان مورد قبول شما واقع شد ؟
 نام و نام خانوادگی : 
آدرس Email :             
کد درون تصویر را وارد نمایید                       
 
 12345 
ضعيفعــالی
ضمن تشکر از توجه شما به این مطلب , نظرات سازنده شما در هر مطلب را صمیمانه ارج نهاده و آنرا به عنوان مرجعی قابل اعتماد جهت پیشرفت و ترقی اطلاع رسانی در فضای گفتمانی مناسب , می دانیم و اميد داريم بتوانيم از حسن نظر شما در راستاي افزايش سطح ارائه محتوا و خدمت رساني بهره گيريم.
نظر شما پس از بررسی توسط بخش محتوا, قابل روئیت برای عموم خواهدبود .
(توجه: تایید نظرات به معنی قبول و یا تایید محتوای آن  از سوی تبیان زنجان نمی باشد )

 
 

184412
© 2004-2009 Tebyan. The content is copyrighted to Tebyan Cultural and Information center and may not be reproduced on other websites.