مسابقه دین و اندیشه خانه قرآن باشگاه کاربران جامعه ورزشی خانواده خوشبخت دنیای کودکان آشپزی و تغذیه موبایل دانش و تکنولوژی مجله سلامت سیاست گردشگری
دنیای عکس و عکاسی اقتصاد زنان ادبیات هــنر سینما و تلویزیون بزرگان و مشاهیر مهدویت سرگرمی دانلود نرم افزار مرکز کتاب پایگاه ها جستجو روابط عمومی مقالات
   
صفحه اصلی وب سایت فید مطالب وب سایت عضویت رایگان در وب سایت جستجو در وب سایت سوالات رایج نقشه وب سایت درباره ما تماس با ما  
حتما ببنید
دقت کردید ؟؟
/Voting/public_opinion/default.html
/ItMatchOnline.html
/photo-gallery/archive/17/135/276/0/30/default.html
/Directory/Free-Web-Submission.html
/News-Article/News_agency/public_relation_tebyan/2012/1/11/48585.html
/archive/photography/0/10/default.html
/News-Article/Help/help_for_using_tebyan/2010/12/27/16865.html
/archive/Religion_Thoughts/the_infallibles_family/god_messengers/Muhammad_prophet/0/10/default.html
جدیدترین مطالب این بخش

ریشه‌های علوم قرآن در روایات اهل بیت (ع)
برای شناخت قرآن و ویژگی‌های آن، یافتن راهکار تفسیر صحیح و متقن و دستیابی به معارف آن، علوم و اطلاعا...

الفاظ قرآن را چه کسی آورده است؟
وحی و وحیانی بودن، حقیقتی پیچیده و فوق درک عمومی بشر است؛ این مقوله از دیرباز مورد توجه، بحث و بررس...

ارسال مطالب به دوستان
send to freinds ارسال مطلب برای استفاده سایر دوستان

عنوان مطلب : ریشه‌های علوم قرآن در روایات اهل بیت (ع)
 
 برای ارسال این مطلب به دوستتان لطفا منو های زبر را بدقت تکمیل و دکمه ارسال را کلیک نمایید

 
 
 
 
  
دریافت رایگان (کلیک کنید)
ارسال دعوتنامه (کلیک کنید)
بازدید ها :   99   بازدید   
تاریخ درج مطلب  10/1/1396
تغییر اندازه متن:  افزایش اندازه فونت متن    کاهش اندازه فونت متن
  چاپ این مطلب  

ریشه‌های علوم قرآن در روایات اهل بیت (ع)

ریشه‌های علوم قرآن در روایات اهل بیت (ع)

اهل بیت (علیهم السلام) مبتکر مهم ترین مباحث و عناوین علوم قرآنی

برای شناخت قرآن و ویژگی های آن، یافتن راهکار تفسیر صحیح و متقن و دستیابی به معارف آن، علوم و اطلاعاتی لازم است که آن را علوم قرآنی نامیده اند.

نخستین آموزگار و استاد علوم قرآنی، پیامبر خاتم (صلی الله علیه و آله و سلم) است که این علوم را به شاگرد مخصوصش، علی (علیه السلام) آموخت. اگرچه ابن ابی الحدید، معتقد است که در علم قرائت، تفسیر و علوم مربوط به آنها، استاد اول همه ی قاریان و مفسران، علی (علیه السلام) است، (1) امیرمؤمنان (علیه السلام) خود معتقد است هر آنچه دارد از رسول خاتم (صلی الله علیه و آله و سلم) آموخته است. (2) چنان که نوشته اند:

رئیس مفسران اسلامی و پیشوای مفسران و پیشتاز آنان ابن عباس است و او شاگرد علی (علیه السلام) و پیرو اوست و [آنچه دارد] از او گرفته است. امام کوفی ها عاصم بن أبی النجود است که قرائت او در دنیا منتشر شده [و قرآن های موجود بر اساس قرائت اوست] و ابوبکر و حفص قرائت را از او گرفته اند؛ شاگرد ابوعبدالرحمن سلمی است که او شاگرد علی (علیه السلام) بوده و قرائت را از آن حضرت آموخته و نقل کرده است. خود حضرت نیز از رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) استفاده کرده است. پس در واقع عاصم در قرائت شاگرد علی (علیه السلام) بوده است. (3)

با توجه به مقدمه ی کتاب و اشاره های یاد شده، بخش اعظم و اهم عناوین علوم قرآنی، برگرفته از روایت های اهل بیت (علیهم السلام) است. سرسلسله ی این جریان علمی، امیرمؤمنان، علی (علیه السلام) و در ادامه امامان معصوم (علیهم السلام) تکمیل کننده ی تلاش های آن حضرت بوده اند و آنچه را از او به آنها رسیده بود نشر داده اند که بخش هایی از طریق شاگردان و راویان این علوم به ما رسیده است.

ممکن است گفته شود برخی از احادیث مورد نظر سند درستی ندارند و در خور اعتماد نیستند. پاسخ این است که این سخن درست است؛ ولی علوم قرآنی که در آثار غیرمنتسب به اهل بیت (علیهم السلام) می خوانیم و با افتخار تدریس و از آن دفاع می کنیم، مطابق همین احادیث است که به نظر می رسد از همین احادیث گرفته و به نام دیگری ثبت شده است؛ چنان که در تفسیر و فقه نیز نامهربانان با اهل بیت (علیهم السلام) چنین کرده اند.

افزون بر این، اعتماد به یک حدیث - غیر از سند - با توجه به متن نیز می تواند حاصل شود. همچنین تلقی به قبول دانشمندان علوم قرآنی و مفسران اسلامی و استفاده ی آنان از همان متن، ولو بدون ذکر نام اهل بیت (علیهم السلام) دلیل صحت آن احادیث است؛ چنان که در فقه، عمل اصحاب جابر ضعف سند است.

در بیانی از امیرمؤمنان (علیه السلام) آمده است: ... هیچ آیه ای از قرآن بر رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) نازل نشد؛ مگر آنکه آن را بر من قرائت و املا کرد تا بنویسم و در ادامه تأویل و تفسیر آن را به من می آموخت و نیز ناسخ و منسوخ، محکم و متشابه و خاص و عام [آیات را] به من تعلیم می داد ... هیچ حلال و حرامی نبود که خدا به رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) تعلیم کند و او به من نیاموزد و نیز هر امر یا نهی، چه مربوط به گذشته یا آینده، همچنین هر کتاب نازل شده بر هر کسی که پیش از او بود، چه مربوط به طاعت بود یا معصیت؛ همه را به من آموخت و من حفظ کردم و حتی یک حرف را فراموش نکردم . (4)

پس نخستین متن مکتوب علوم قرآن و تفسیر، به خط امام علی (علیه السلام) است. (5) در این آموزه ها - چنان که متن حدیث گویاست - موضوعات و عناوین علوم قرآنی، تقسیمات خاص یافتند و دسته بندی تخصصی صورت گرفت. امام صادق (علیه السلام) بر همین حقیقت تأکید فرمود: إن الله علم نبیه (صلی الله علیه و آله و سلم) التنزیل و التأویل، فعلمه رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) علیاً (علیه السلام)، ثم قال: و علمنا و الله : (6) خدا به پیامبرش (صلی الله علیه و آله و سلم) تنزیل و تأویل آموخت و بعد رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) آن را به علی (علیه السلام) تعلیم کرد؛ سپس فرمود: به خدا سوگند! به ما تعلیم داده شده است.

در نامه ی امام رضا (علیه السلام) به مأمون، مسائل مهمی از علوم قرآن مطرح شده است: قرآن همه اش حق است؛ از آغاز (فاتحه) تا پایان (خاتمه)، به محکم و متشابهش ایمان داریم و نیز خاص و عامش، وعده و وعیدش، ناسخ و منسوخش، قصه ها و اخبارش و راهنمای پس از رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) و حجت بر مؤمنان و ناطق به قرآن (سخنگوی قرآن) و دانا به احکام آن، برادر، جانشین، وصی و ولی او علی بن ابی طالب (علیه السلام) است . (7)

نخستین نکته ی روایت، صیانت قرآن از تحریف است؛ زیرا امام همه ی قرآن را حق معرفی کرد و ایمان خود را به تمامش اعلام فرمود؛ پس چیز تغییر یافته ای در آن نیست. سپس عناوین محکم و متشابه، عام و خاص، وعده و وعید، ناسخ و منسوخ، قصه و اخبار و نیاز مسلمانان به مفسر و سخنگوی قرآن را گوشزد کردند. در این حدیث به نکته ای اشاره شده که یکی از کمبودهای منابع علوم قرآنی موجود است و آن بحث درباره ی نوع قصه های قرآن، ویژگی ها، اهداف و آثار این نوع قصه پردازی و نیز تفاوت قصه و خبر است. به یقین پرداختن به این موضوعات، ما را در تفسیر قصه ها و اخبار، یاری و تفاوت لازم در تفسیر قصه و خبر با دیگر معارف قرآن را برای ما روشن خواهد کرد. همچنین این بحث می تواند به مسئله ی زبان قرآن مرتبط شود که آیا قصه ها حقیقی هستند یا اسطوره یا نمادین؟

در حدیث اصبغ بن نباته از علی (علیه السلام) نیز آمده است: إنی لأعرف ناسخه من منسوخه، و محکمه من متشابهه، و فصله من فصاله، و حروفه من معانیه. والله ما من حرف نزل علی محمد (صلی الله علیه و آله و سلم) إلا أنی أعرف فیمن نزل و فی أی یوم و فی أی موضع : (8) من تفاوت ناسخ قرآن را از منسوخ آن، محکم آن را از متشابه، فصل آن را از فصال (نوع تقسیمات و اجزای آن) و حروف [ظاهر] آن را از معانی [باطنی و عمیق، تشخیص می دهم و همه را] می شناسم. سوگند به خدا! هیچ حرفی (کلمه ای) بر محمد (صلی الله علیه و آله و سلم) نازل نشد؛ مگر اینکه من می دانم درباره ی چه کسی، در چه روزی و در چه مکانی نازل شد.

در این حدیث، افزون بر ناسخ و منسوخ و محکم و متشابه، ابواب دیگری از علوم قرآن بیان شده که شامل فصل و فصال، حروف و معانی، شأن نزول، زمان نزول، و مکان نزول است.

فصل و فصال، نکته ای است که در منابع علوم قرآنی به آن پرداخته نشده است؛ مقصود از این تعبیر، ممکن است این باشد که گزاره ها کجا تمام و کامل می شوند و پاراگراف کجا تمام می شود. چگونگی شکل گیری سوره، تعیین دسته ی آیات مرتبط و تعیین محدوده ی دقیق و مرز جدایی، ممکن است معنای فصال باشد. گاه یک آیه نازل شده، گاهی چند آیه و گاه یک سوره؛ جدا کردن اینها دانستن فصل از فصال است؛ مانند جداسازی مطالب داخل یک بخش از یک کتاب و جدایی بخشی از بخش دیگر. حضرت در کلام دیگری تأکید فرموده:

هیچ آیه ای در شب یا روز، در آسمان یا زمین، درباره ی دنیا یا آخرت، بهشت یا جهنم، دشت یا کوه، [عوامل] نور یا [عوامل] تاریکی، بر پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) نازل نشد؛ مگر آنکه بر من قرائت و املا فرمود و من با خط خود نوشتم و نیز تأویل و تفسیر، ناسخ و منسوخ، محکم و متشابه، خاص و عامِ آیات را به من آموخت و نیز اینکه کجا نازل شد و درباره ی چه کسی، تا روز قیامت. (9)

امام کاظم (علیه السلام) نیز در کلامی، حلال و حرام، ناسخ و منسوخ و آیات سفری و حضری، (10) آیات نازل شده در شب و روز و تعداد آنها و شأن نزول را مطرح کرده و اهل بیت (علیهم السلام) را دانا به این علوم معرفی فرموده است. (11)

افزون بر روایات بالا و احادیث بسیار دیگر، مفصل ترین متن موجود که در بردارنده ی حداقل شصت عنوان علوم قرآنی است، روایتی است که نعمانی در تفسیر خود از امام صادق (علیه السلام) نقل کرده است. در آن حدیث، امام افزون بر بیانات خودشان که در بردارنده ی عناوین مهمی از علوم قرآنی است، به طور مفصل، مباحث علوم قرآنی را از جدشان امیرمؤمنان (علیه السلام) نقل کرده اند. این حدیث مورد نقد و انتقاد زیادی قرار گرفته و در صحت سند آن اشکالات بسیاری شده؛ ولی علامه سیدمحسن امین عاملی، دانشمند بزرگ و اهل دقت نظر، در اعیان الشیعه، ضمن اعتقاد به صحت اِسناد، مدعی است که طرق متعددی به راوی حدیث دارد. ایشان می نویسد:

کتابی وجود دارد که امیرمؤمنان (علیه السلام) در آن شصت نوع از انواع علوم قرآن را املا فرموده و راوی نوشته است و برای هر نوعی مثالی مخصوص ذکر کرده و این کتاب، اصل و اساس همه ی کتاب های علوم قرآن است. این کتاب را مجلسی در بحارالانوار به نقل از محمدبن ابراهیم بن جعفر نعمانی نقل کرده ... و نعمانی از حافظ بن عقده با سندی که به امام صادق، جعفربن محمد (علیه السلام) متصل است، نقل کرده و آن حضرت از امیرمؤمنان (علیه السلام) نقل کرده است. (12)

از آنجا که رافعی در اعجازالقرآن به این کتاب اشاره کرده و آن را از حیله های شیعه دانسته و تلاش کرده انتساب آن را به امیرمؤمنان (علیه السلام) از مزاعم شیعه یا ساخته ی افکار صوفیه بداند، مرحوم عاملی سند معتبر خود را به این کتاب ارائه داده و کوشیده کتاب و حدیث آن را تقویت کند. ایشان نوشته اند: مناسب دیدیم سند خود را به این کتاب، از مشایخ خود تا اهل بیت نبوت (علیه السلام)، بیان کنیم . (13)

برخی از این عناوین، حتی در منابع بزرگ علوم قرآنی مطرح نشده اند و درباره ی آنها تحقیق مستقل و تخصصی صورت نگرفته است.

در این حدیث، افزون بر عناوین موجود در احادیث دیگر، عناوین خاصی نیز مطرح شده که برخی از آنها در منابع علوم قرآنی مورد بحث واقع نشده اند. عناوین حدیث عبارت اند از: ناسخ و منسوخ، خاص و عام، محکم و متشابه، رُخص و عزائم، مکی و مدنی، اسباب نزول، مبهم و مبیّن، الفاظ منقطعه و مؤلفه، آیات قضا و قدر، تقدیم و تأخیر، مبیّن و عمیق، ظاهر و باطن، ابتدا و انتها، سؤال و جواب، قطع و وصل، مستثنی منه و جاری، صفت برای ماقبل و بیانگر ما بعد، مؤکدها، مفصلات، فرائض و احکام، حلال و حرام، و الفاظ موصول و محمول بر ماقبل. (14)

با وجود چنین احادیثی آیا بی انصافی نیست که نویسندگان علوم قرآنی در مقدمه های خود ننویسند، بنیانگذار علوم قرآن، اهل بیت (علیهم السلام) هستند؟ آیا نباید این عناوین را دنبال کنند و شرح کاملی بر این عناوین بنویسند؟!

در ادامه ی همین حدیث - چنان که گفتیم - امام صادق (علیه السلام) از جدش امیرمؤمنان (علیه السلام) نقل مفصلی دارند که در آن نکته های دقیقی درباره ی قرآن و علوم مربوط به آن مطرح شده است.

در بیان حضرت، ابتدا در نگاهی کلان، معارف قرآن به: امر، زجر، ترغیب، ترهیب، جدل، مثل و قصص (15) تقسیم شده و در ادامه عناوین بسیاری با توضیح و بیان مصداق، بیان شده اند:

ناسخ و منسوخ، محکم و متشابه، خاص و عام، مقدّم و مؤخر، عزائم و رخص، حلال و حرام، فرائض و احکام، منقطع و معطوف، منقطع غیرمعطوف، حرفی به جای حرف برای مثال حرف با ی جارّه به جای فی .

الفاظ خاص، الفاظ عام که احتمال عموم دارد، الفاظ مفرد و واحد که معنای آنها جمع است، الفاظ جمع با معنای واحد، لفظ ماضی یا معنای مستقبل، لفظ خبری با معنای نقل قولی و حکایتی، مواردی که معنای آیه سمت و سویی غیر از روال ظاهری دارد (لفظ طبق معمول معنا نمی دهد و از روانی درآمده که سبب تشابه معنایی شده است، (16) مواردی که معنایش برخلاف تنزیل است (معنای خلاف ظاهر مقصود است)، مواردی که تأویل و تنزیل آن یکی است (همان ظاهر نازل شده مقصود است)، مواردی که تأویل (مصداق خارجی) آن پیش از نزول وجود داشته و واقع شده (و آیه ناظر به قبل است) و مواردی که تأویل آن پس از نزول اتفاق خواهد افتاد و وجود خواهد یافت.

یک دسته آیات که برخی از آنها در یک سوره و بقیه در سوره ی دیگر است (آیات مربوط به یک موضوع که در سوره های متعددی پراکنده اند). آیاتی که نصف آن منسوخ و نصف آن به حال خود باقی است. آیاتی که لفظ آنها مختلف و متفاوت است؛ ولی یک معنا دارند (مختلف اللفظ، متفق المعنی). آیاتی که متفق اللفظ هستند؛ ولی معنا مختلف است. آیاتی که در آنها رخصت و آزاد بودن در انجام (عدم وجوب و اباحه) مطرح شده و پس از حکم به عزیمت (17) (و وجوب؛ مانند احکام مریض و ناتوان که بعضی از واجبات از او برداشته می شود)... .

[دسته ی دیگری از آیات، عبارت اند از:] آیات رخصت که مکلف، آزاد است عمل کند یا ترک کند. آیاتی که ظاهر آنها دال بر رخصت است؛ برخلاف باطن آنها [که دال بر وجوب است. البته] در تقیه باید به ظاهر آنها عمل شود؛ نه به باطن آنها. آیاتی که [ظاهر] خطابش به قومی [و گروهی] است و مقصود دیگران هستند. آیاتی که مخاطبانش پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) است؛ ولی تکلیف متوجه امت است. آیاتی که حرمت بیان شده در آنها فهمیده نمی شود؛ مگر [با تصور] وجه حلال آنها (فهم تحریم متوقف بر فهم وجه تحلیل است) آیاتی که تألیف [ظاهری] و تنزیل آنها [در ظاهر] معنایی برخلاف مقصود نزول دارد.

حضرت در ادامه آیات احتجاجی و مقابله با گروه های الحادی را به انواع مختلفی تقسیم کرده اند:

آیات احتجاج با همه ی ملحدان، زنادقه، دهریه، ثنویه، قدریه، جبرگرایان، بت پرستان، آتش پرستان؛ آیات [خاص] احتجاج با نصاری درباره ی مسیح (علیه السلام)؛ آیات یهود [و افکار آنان]؛ آیات قائلان به زیادت و نقصان نداشتن در ایمان و کفر؛ آیات مخالفان ثواب و عقاب در برزخ؛ آیات منکران برتری پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) بر همه ی آفریدگان؛ آیات منکران معراج و قائلان به امکان رؤیت خدا و ... .

[در پایان] بخشی از قرآن که به خروج قائم اهل بیت (علیهم السلام) مربوط است. بخشی از قرآن که مربوط به بیان احکام شرعی اسلام و واجبات احکام است... آیاتی که به غزوه های پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) مربوط است و ... . (18)

دقت در این حدیث و امثال آن، باب های نوینی پیش روی پژوهشگران علوم قرآنی می گشاید؛ مانند معرفی آیات مختلف اللفظ و متفق المعنی، و آیات متفق اللفظ و مختلف المعنی، تبیین فصل و فصال، بیان ویژگی های آیات احتجاج های گوناگون و ... .

در دسته ای دیگر از احادیث، تقسیمات کلی دیگری بیان شده و آیات قرآن به سه یا چهار دسته کلان تقسیم شده است:

در نقلی از امیرمؤمنان (علیه السلام) آمده: قرآن در سه بخش نازل شد: یک بخش درباره ی ما و دشمنان ما، یک بخش درباره ی سنن و امثال و بخشی فرائض و احکام . (19)

مقصود از بخش اول و سوم روشن است؛ ولی مقصود از سنن، سنّت های الهی است که در قرآن بیان شده که فلان قوم چه کردند و سنّت خدا درباره ی آنان چه بود. خدای تعالی فرموده: قَدْ خَلَتْ مِن قَبْلِكُمْ سُنَنٌ فَسِیرُواْ فِی الأَرْضِ فَانْظُرُواْ كَیْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُكَذَّبِینَ

: (20) پیش از شما سنّت هایی بوده است؛ پس بر روی زمین بگردید و بنگرید که پایان کار آنها که پیامبران را به دروغگویی نسبت می دادند چه بوده است. در جای دیگر می فرماید: وَتِلْكَ الْأَمْثَالُ نَضْرِبُهَا لِلنَّاسِ : (21) نمونه ها و رویدادهای عینی از خوب و بد اقوام و گروه ها و عملکرد آنان است که خدای متعال بیان کرده تا بندگانش بدانند خدا با صاحبان عملکردهای گوناگون چه می کند. در مواردی نیز مقصود از امثال، تشبیه ها و تمثیل هایی است که قرآن بیان کرده که معنای مقصود از آیه به خوبی فهمیده و معارف دشوار فهمیدنی شود. (22)

از امام باقر (علیه السلام) نیز همین عناوین نقل شده؛ با این تفاوت که آیات مربوط به اهل بیت (علیهم السلام) و دشمنان آنان دو بخش شده اند: نزل القرآن أربعة أرباع: ربع فینا و ربع فی عدونا و ربع سنن و أمثال، و ربع فرائض و أحکام . (23) همین مضمون با اندک تفاوت از طریق ابی جارود از امام باقر (علیه السلام) نقل شده است. (24)

شایان ذکر است که مراد از این اعداد، معنای حسابی آنها، یعنی تقسیم شمارشی آیات نیست که آیات، به سه یا چهار تقسیم شوند و تعداد شمارش شده ای از آیات مربوط به یک عنوان و بدین ترتیب باشد؛ بلکه مقصود، تقسیم کلی و عناوین قابل جداسازی در قرآن است؛ به عبارت دیگر در مجموع، آیات قرآن به سه یا چهار دسته تقسیم پذیر است و هر دو نیز درست است.

بر اساس این احادیث، سه عنوان کلی طرح شدنی است: 1. آیات درباره ی اهل بیت (علیهم السلام) و دشمنان آنان؛ 2. آیات سنن و امثال؛ 3. آیات فرائض و احکام. این عناوین می توانند سه مبحث مهم علوم قرآنی را تشکیل دهند؛ یعنی باید به طور کلی بحث شود که آیا آیاتی مربوط به اهل بیت (علیهم السلام) و دوستان و دشمنان آنان در قرآن وجود دارد یا نه و آن آیات کدام اند؟ به چه نوع از آیات قرآن، آیات سنن و امثال گفته می شود و مقصود از بیان این آیات چیست و آیات احکامی چه نوع آیاتی هستند و چه ویژگی هایی دارند؟

در روایتی دیگر از امام باقر (علیه السلام)، افزون بر عناوین و تقسیمات یاد شده، یکی از موضوعات مهم علوم قرآنی، یعنی موضوع جری و تطبیق طرح شده و مسئله ی جاودانگی قرآن به جری مرتبط شده است. امام فرموده اند: و لو أن الآیة إذا نزلت فی قوم ثم مات أولئک القوم ماتت الآیة، لما بقی من القرآن شیء، ولکن القرآن یجری أوله علی آخره ما دامت السماوات و الأرض، و لکل قوم آیة یتلونها، هم منها من خیر أو شر : (25) اگر چنین بود که آیه ای درباره ی قومی نازل می شد و با از بین رفتن آن قوم، آیه نیز از بین می رفت، از قرآن چیزی نمی ماند؛ ولی قرآن تا زمانی که آسمان ها و زمین برپاست، اول تا آخر آن جریان و سریان دارد و برای هر قومی در قرآن کریم، آیه ای درباره ی امور خیر و شر و سود و زیان ایشان وجود دارد که آن را تلاوت می کنند [و باید در آن دقت کنند یا آیه ای که بیانگر حال آنان است تلاوت می کنند که ممکن است آنان از آن آیه استفاده ی خیر یا شر کنند؛ به سخن آیه گوش دهند و خیر خود را دریابند یا نه].

در حدیثی از امام صادق (علیه السلام) آیات به چهار دسته تقسیم شده اند و عناوین دیگری افزون بر حدیث پیش مطرح شده است: بخش حلال، بخش حرام، بخش سنن و احکام، و بخش خبر گذشته ها و خبرهای مهم آینده و قوانین قضایی برای رفع دشمنی و حل و فصل دعاوی. (26)

افزون بر آنچه در احادیث بیان شده بود، مباحث مهم دیگری نیز از این دسته احادیث در باب علوم قرآن قابل انتزاع است.

نکته شایان ذکر دیگر این است که حتی برخی از اصطلاحات به کار رفته در تقسیمات داخلی قر آن نیز، از خود قرآن گرفته شده و برخی ممکن است از سخنان پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) و اهل بیت (علیهم السلام) استفاده شده باشند.

اصطلاحاتی مانند سوره و آیه از خود قرآن گرفته شده اند؛ ولی اصطلاحاتی چون سور طوال، مئین یا مثانی که در کتاب های علوم قرآنی وجود دارد، در حدیث ریشه دارد.

در حدیثی از پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله و سلم) آمده است: أعطیت السور الطوال مکان التوراة و أعطیت المئین مکان الإنجیل و أعطیت المثانی مکان الزبور و فضلت بالمفصل ثمان و ستون سورة و هو مهیمن علی سائر الکتب و التوراة لموسی (علیه السلام) و الإنجیل لعیسی (علیه السلام) و الزبور لداود (علیه السلام) : (27) به من به جای تورات، سوره های طولانی، مئین (صد آیه بیشتر)، به جای انجیل، سوره های مثانی به جای زبور داده شده است و فضیلت و برتری من به 68 سوره ی مفصل (مفصلات) است و قرآن تکیه گاه و حاکم بر دیگر کتاب ها و تورات موسی (علیه السلام) و انجیل عیسی (علیه السلام) و زبور داود (علیه السلام) است. (28)

اصطلاحاتی مانند حزب و جزء نیز که در تقسیمات قرآن کاربرد دارند، از روایات گرفته شده اند؛ مانند تعبیری از حضرت امیر (علیه السلام) که در اوصاف پرهیزکاران آمده: تالین لأجزاء القرآن یرتّلونها ترتیلا . تعبیر جزء در این کلام آمده است. البته ممکن است مقصود از جزء در حدیث، مقدار خاصی نباشد که امروز مورد نظر است؛ ولی می تواند ریشه جعل اصطلاح باشد.

اصطلاح حزب نیز ممکن است از حدیث گرفته شده باشد؛ چنان که اوس بن حذیفه گفت: من در میان هیئتی از قبیله ی ثقیف بودم که خدمت رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم) رسیدند و اسلام آوردند. ما خدمت حضرت مهمان بودیم ... شبی ایشان پس از نماز عشا دیر نزد ما آمد. پرسیدیم: یا رسول الله! چه چیز سبب دیرآمدن شما شد؟ فرمود: طرأ عنّی حزب من القرآن، فأردت أن لا أخرج حتی أقضیه : (29) [به علتی] یک حزب از قرآن از دستم رفته بود [و آن را تلاوت نکرده بودم]؛ خواستم پیش از خروج [از مسجد] جبران کنم.

پس اصطلاح حزب از صدر اسلام و در کلام نبوی وجود داشته و برای مسلمانان شناخته شده بوده است. البته نمی دانیم مقدار آن، همین مقداری بوده که امروز مورد نظر است، یا نه. پس حتی چنین اصطلاحاتی در کلام پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) و اهل بیتش (علیهم السلام) ریشه دارد.

از آنچه گفته شد، می توان نتیجه گرفت که رسول خدا (صلی الله علیه و آله و سلم)، علی (علیه السلام) و فرزندان معصومشان (علیهم السلام) افزون بر آنکه در امر تفسیر و تبیین قرآن، پیشتاز بودند، در زمینه ی علوم قرآن - به مفهوم مصطلح آن - نیز آغازگر و مبتکر بوده اند. بدون مبالغه باید گفت: سرچشمه ی تمام اقسام و شاخه های علوم قرآنی در سده های بعدی، بیانات و رهنمودهای ارزشمند علی (علیه السلام) و امام صادق (علیه السلام) است که در امثال روایت نعمانی و منابع دیگر آمده است. همچنین می دانیم که نخستین نویسندگان علوم قرآن - به ویژه در علم قرائت و اعراب قرآن - شاگردان علی (علیه السلام) بوده اند.

پی نوشت ها:

1. ابن ابی الحدید؛ شرح نهج البلاغه؛ ج 1، صص 19 و 27.

2. محمد کلینی؛ الکافی؛ ج1، ص 62، ح 1.

3. محمدبن طلحة؛ مطالب السؤول فی مناقب آل الرسول (علیهم السلام)؛ ص 161.

4. محمد کلینی؛ الکافی؛ ج 1، ص 62، ح 1.

5. همان، ص 64.

6. حر عاملی؛ وسائل الشیعه؛ ج 18، ص 134-135، ح 19.

7. همان، ص 140، ح 36.

8. محمدبن مسعود عیاشی؛ تفسیرالعیاشی؛ ج 1، ص 14، ح 1. قندوزی؛ ینابیع الموده؛ ص 120.

9. ابن شعبه حرانی؛ تحف العقول؛ ص 196.

10. سفری آیات نازل شده در مسافرت های پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) و حضری آیات نازل شده در شهر مدینه است.

11. محمدبن حسن صفار؛ بصائر الدرجات؛ ص 218، ح 4.

12. سید محسن امین عاملی؛ اعیان الشیعه؛ ج 1، ص 90.

13. همان، ص 90-93. در ادامه آورده: ما راه های بسیاری به ابن عقده که راوی این کتاب است و سند را به امام جعفر صادق (علیه السلام) رسانده و او به امیرالمؤمنین (علیه السلام) اسناد داده است ذکر می کنیم. از این راه های فراوان، یک طریق را برای اتصال سند به امام می آوریم. ما با اجازه از ... شیخ محمد طه ... از ملا علی فرزند میرزا خلیل طبیب تهرانی ... شیخ محمد حسن نجفی صاحب جواهر الکلام ... از محمد جواد، فرزند محمد عاملی نجفی صاحب مفتاح الکرامه سید محمد مهدی ... بحرالعلوم ... از محمدباقر بهبهانی حائری از پدرش محمد اکمل از علامه مجلسی از پدرش و از بحرالعلوم از محمدباقر هزارجریبی از محمدبن محمدزمان از امیر محمدحسین، پسر محمد صالح از علامه محمدباقر مجلسی از پدرش محمدتقی مجلسی از شیخ بهاء الدین محمد العاملی از پدرش شیخ حسین از شهید ثانی از نورالدین علی بن عبدالعالی المیسی از شمس الدین محمد، فرزند مؤذن عاملی از ضیاء الدین علی، شهید اول از پدرش از شیخ فخرالدین ابی طالب محمد پسر حسن بن مطهر حلی از پدرش علامه حلی از شیخ خود، محقق حلی از شمس الدین فخار ابن معد موسوی از شاذان بن جبرئیل قمی از شیخ ابوجعفر محمد عماد طبری از شیخ ابوعلی حسن، فرزند شیخ طوسی از پدرش شیخ طوسی از پدرش از ابوالحسن احمدبن محمدبن موسی اهوازی از ابن عقده با تمام راویان و کتاب هایش؛ او گفته است: حدیث کرد برای ما احمدبن یوسف بن یعقوب جعفی از اسماعیل بن مهران از حسن بن علی بن ابی حمزه از پدرش از اسماعیل بن جابر که گفت از جعفر بن محمد، امام صادق (علیه السلام) شنیدم که می فرمود: ... .

14. محمدباقر مجلسی؛ بحارالانوار؛ ج 90، ص 3.

15. همان، ص 4.

16. این تعبیر شبیه این حدیث از علی (علیه السلام) است: و أما المتشابه من القرآن فهو الذی انحرف منه، متفق اللفظ مختلف المعنی.. (همان، ص 12).

17. منه آیات فیها رخصة و اطلاق بعد العزیمة، لأنّ الله عزوجل یحب أن یؤخذ برخصه کما یؤخذ بعزائمه.

18. محمدباقر مجلسی؛ بحارالانوار؛ ج 90، ص 4-6.

19. محمد کلینی؛ الکافی؛ ج 2، ص 459، ح 2. حاکم حسکانی؛ شواهد التنزیل؛ ج 1، ص 44، ح 59.

20. آل عمران: 137.

21. عنکبوت: 43.

22. ر.ک: محمدحسین طباطبایی؛ المیزان؛ ج 11، ص 334-338 و ج 12، ص 50-53 و ... . بعضی گفته اند: مَثَل یعنی تشبیه حقایق عقلی به امور حسّی و قابل لمس. از یک سو مسائل عقلی بسیاری وجود دارد که اکثر مردم قابلیت فهم و جذب آن را پیدا نمی کنند و از سوی دیگر، مردم به محسوسات و عینیات عادت کرده اند و ضرب المثل عقل مردم به چشمشان است بدین معنا است که دیده ها و امور قابل لمس، آسان تر و بهتر درک می شود. بدین خاطر است که خداوند متعال برخی از مفاهیم بلند عقلی را در قالب مثل ها بیان فرموده است تا عموم مردم، آنها را به تناسب ادراک خود دریابند. بنابراین فلسفه ی مثل های قرآن، تنزل مسائل بلند و عمیق و بیان آنها در افق فکر مردم است (ناصر مکارم شیرازی؛ مثال های زیبای قرآن؛ ج 1، ص 13).

23. محمدکلینی؛ الکافی؛ ج 2، ص 459، ح 4.

24. محمدبن مسعود عیاشی؛ تفسیر العیاشی؛ ج 1، ص 9، ح 1.

25. همان، ص 10، ح 7.

26. ر.ک: محمد کلینی؛ الکافی؛ ج 2، ص 459، ح 3.

27. محمدکلینی؛ الکافی؛ ج 2، ص 601، ح 10.

28. مولی صالح مازندرانی در شرح این حدیث و توضیح اصطلاحات آن به نقل از مجمع البیان آورده است: الطوال هفت سوره اند: بقره، آل عمران، نساء، مائده، انعام، اعراف و انفال همراه توبه؛ زیرا آن دو را قرینتین می خوانند و به همین سبب بین آن دو بسم الله الرحمن الرحیم فاصله نشده است و گفته شده: هفتمی سوره ی یونس است. این سوره ها را طوال گفته اند؛ زیرا طولانی ترین سوره های قرآن اند. مثانی ... نیز هفت سوره است: سوره های یونس، هود، یوسف، رعد، ابراهیم، حجر و نحل. مثانی نامیده شده اند؛ زیرا به دنبال طوال آمده اند و دوم بعد از آنها (و دسته ی دوم) هستند... و بعضی گفته اند: مثانی سوره ی حمد است که از ائمه (علیهم السلام) هم روایت شده است؛ زیرا در هر نمار دوبار خوانده می شود.

مئین هر سوره ای است که صد آیه یا کمی بیشتر یا کمتر داشته باشد که هفت سوره اند: اسراء (بنی اسرائیل)، کهف، مریم، طه، انبیاء، حج و مؤمنون. مفصلات سوره هایی هستند که بعد از حوامیم تا آخر قرآن آمده اند، 68 سوره اند. طولانی هایش از سوره ی محمد (صلی الله علیه و آله و سلم) است تا نبأ و متوسط هایش از نیاء تا ضحی و کوتاه هایش از ضحی تا آخر قرآن. مفصل نامیده شده اند؛ زیرا فصل به بسم الله الرحمن الرحیم زیاد است (مولی محمد صالح المازندرانی؛ شرح أصول الکافی؛ ج 11، ص 18-19). البته مصادیق یاد شده برای حدیث نبوی، مورد اختلاف است و ما یک نمونه ذکر کردیم.

29. احمدبن حنبل؛ مسند احمد؛ ج 4، ص 343. ابن سعد؛ الطبقات الکبری؛ ج 5، ص 511 (با اندک تفاوت لفظی و بیان) و ابن شبة النمیری، تاریخ المدینة المنوره؛ ج 2، ص 509.

منبع مقاله :

میرعرب، فرج الله؛ (1394)، علوم قرآن در احادیث اهل بیت (ع)، قم: دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم، پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی، چاپ اول

 


منبع: rasekhoon.net

 

 

توجه : این مقاله توسط سیستم نرم افزاری واحد های وب سایت گردآوری شده است و تبیان زنجان ادعای مالکیت این محتوا را نداشته و صرفاً جهت ارتقای سواد عمومی منتشر گردیده است .تبیان زنجان یک وب سایت عمومی اطلاع رسانی میباشد. در صورتی که تولید کننده اصلی این محتوا میباشید و مایل نیستید در وب سایت تبیان زنجان این مطلب در دسترس عموم قرار گیرد لطفا از لینک ' ارسال گزارش ' زیر نسبت به ارسال درخواست خود اقدام فرمایید .
ارسال گزارش
آرشیو های مرتبط : قرآن , اهل بیت ,
  

12345
 
0 نفر به اين مطلب راي داده اند
میزان متوسط :0.0 از 5

اين مطلب تا چه ميزان مورد قبول شما واقع شد ؟
 نام و نام خانوادگی : 
آدرس Email :             
کد درون تصویر را وارد نمایید                       
 
 12345 
ضعيفعــالی
ضمن تشکر از توجه شما به این مطلب , نظرات سازنده شما در هر مطلب را صمیمانه ارج نهاده و آنرا به عنوان مرجعی قابل اعتماد جهت پیشرفت و ترقی اطلاع رسانی در فضای گفتمانی مناسب , می دانیم و اميد داريم بتوانيم از حسن نظر شما در راستاي افزايش سطح ارائه محتوا و خدمت رساني بهره گيريم.
نظر شما پس از بررسی توسط بخش محتوا, قابل روئیت برای عموم خواهدبود .
(توجه: تایید نظرات به معنی قبول و یا تایید محتوای آن  از سوی تبیان زنجان نمی باشد )

 
 

184219
© 2004-2009 Tebyan. The content is copyrighted to Tebyan Cultural and Information center and may not be reproduced on other websites.