مسابقه دین و اندیشه خانه قرآن باشگاه کاربران جامعه ورزشی خانواده خوشبخت دنیای کودکان آشپزی و تغذیه موبایل دانش و تکنولوژی مجله سلامت سیاست گردشگری
دنیای عکس و عکاسی اقتصاد زنان ادبیات هــنر سینما و تلویزیون بزرگان و مشاهیر مهدویت سرگرمی دانلود نرم افزار مرکز کتاب پایگاه ها جستجو روابط عمومی مقالات
   
صفحه اصلی وب سایت فید مطالب وب سایت عضویت رایگان در وب سایت جستجو در وب سایت سوالات رایج نقشه وب سایت درباره ما تماس با ما  
حتما ببنید
نانوتکنولوژی و صنعت نساجی
همه چیز درباره کولر خودرو
آیا گوگل رقیب پیدا کرده است؟
با انواع اسکريپرها آشنا شوید.
ابیراهی و انواع آن
نكات ایمنی لاستیک خودرو
پرورش ماهی اسکار
پخش‌كننده موسیقی Cowon iAudio 7
دقت کردید ؟؟
/Directory/Free-Web-Submission.html
/ItMatchOnline.html
/News-Article/Help/help_for_using_tebyan/2010/12/27/16865.html
/archive/Religion_Thoughts/the_infallibles_family/god_messengers/Muhammad_prophet/0/10/default.html
/Voting/public_opinion/default.html
/News-Article/News_agency/public_relation_tebyan/2012/1/11/48585.html
/photo-gallery/archive/17/135/276/0/30/default.html
/archive/photography/0/10/default.html
جدیدترین مطالب این بخش

شناخت تفاوت بین جریان متناوب و مستقیم
امروزه، اگر نگاهی به اطراف خود بیندازید، می‌بینید که واقعاً هر چیزی به نوعی از الکتریسیته و برق، نی...

این ژنراتور برق بر روی آب شور قابل اجرا است
به انتهای یک رود خانه، جایی که آب شور و آب شیرین به هم می‌پیوندند توجه کنید. ممکن است از نظر شما به...

ارسال مطالب به دوستان
send to freinds ارسال مطلب برای استفاده سایر دوستان

عنوان مطلب : آب انبار چیست؟
 
 برای ارسال این مطلب به دوستتان لطفا منو های زبر را بدقت تکمیل و دکمه ارسال را کلیک نمایید

 
 
 
 
  
دریافت رایگان (کلیک کنید)
ارسال دعوتنامه (کلیک کنید)

سایر بخش های همگروه : تكنولوژي اطلاعات و ارتباطات / باستان شناسى / علم شيمى / زمين شناسى / ریاضیات / شبکه های اجتماعی / کشاورزی,دامداری و شیلات / رباتیک / زبان های خارجی / صنعت ساختمان / معماری وشهرسازی / صنعت دریایی و دریانوردی / انرژی و تکنولوژی / تکنولوژی نساجی / فیزیک / جانور شناسی / متالورژی و فلزشناسی / صنعت خودرو / ژئو فیزیک و هواشناسی / تکنولوژی و الکترونیک / رایانه و کامپیوتر / نجوم و ستاره شناسی /
بازدید ها :   148   بازدید   
تاریخ درج مطلب  24/1/1396
تغییر اندازه متن:  افزایش اندازه فونت متن    کاهش اندازه فونت متن
  چاپ این مطلب  

آب انبار چیست؟

آب انبار چیست؟

آب اَنبار، یا انبار، حوض انبار، حوض، سردابه، بركه، مَصْنَع، مَصْنَعه، منبع و گاه آبدان، آبگیر، تالاب و بَرخ، نوعی مخزن آب سرپوشیده و آب بندی شده و غالباً ساخته شده در پایین تر از سطح زمین كه به منظور ذخیرة آب آشامیدنی برای ایام كم آبی یا پایداری در برابر دشمن در هنگام محاصره شدن و گاه استفاده از آب خنك در تابستان، در شهرها، روستاها، دژها، مسیر راههای كاروان رو (در رباطها و كاروانسراها) و در دل كوهها ساخته شده است. این نوع مخازن آب در بیشتر نقاط سرزمین ایران آب انبار (دانشنامة ایران و اسلام؛ گلزاری، 53؛ افسر، 219؛ افشار، 1/74، 100، 2/86، 665 ـ669؛ مخلصی، 215، 217، 218؛ آیت الله زادة شیرازی، 30ـ36) و در برخی نقاط چون بیرجند انبار (ستوده، مقالة منتشر نشده)، حوض (ابن بلخی، 156؛ شكورزاده، 643؛ افشار، 1/74؛ مخلصی، 213، قس: ناصرخسرو، 65، 122)، بركه (ستوده همان؛ نراقی، 158، 303، 304؛ افشار، 1/104، 222، 2/652، 655)، منبع (نراقی، 307) و در دیگر شهرهای ایران با نامهایی چون مُرغِیْ و مُرغِك (در ساوه) وهَوْد، احتمالاً صورتی دیگر از حوض (در خندق و بیابانك) خوانده می شود. هلد با استناد به لسترنج نوشته است: در منابع قدیم اسلامی به زبان عربی ظاهراً واژه های اصطخر یا بركه برای منبع یا مخزن سرپوشیدة آب به كار رفته است (ایرانیكا). چنین سخنی نه در كتاب لسترنج دیده شد و نه در ارجاعات او، و مأخذی دیگر نیز كه واژة اصطخر را برای مخزن سرپوشیدة آب (آب انبار) به كار برده باشد به دست نیامد. اما واژة بركه، چنانكه دیده شد، در منابع فارسی متأخرتر اسلامی دقیقاً به این معنی (آب انبار) بسیار به كار برده شده است. در دیگر سرزمینهای اسلامی نیز به وجود این نوع مخازن با نامهای مَصْنَع (در مصر)، سردابه (در تركمنستان)، خَزّان (در فلسطین)، حوض (در هرات) اشاره شده است (ناصرخسرو، 50، ایرانیكا؛ الموسوعة الفلسطینیة، 2/341؛ مایل هروی، 37).

تاریخچه: انبارهای ذخیرة آب در آغاز گودالهایی بود كه خودبه خود از آب باران و سیلابها پر می شد. به تدریج بشر خود به انبار كردن آب در این گودالها پرداخت و سرانجام به ایجاد انبارهای آب در جاهای مورد نیاز خویش دست یازید. با پیشرفت تمدن روشهای ذخیرة آب نیز تكامل یافت. در تمدنهای ایران، مصر و بین النهرین آب را در آب انبارهای سرپوشیدة غیرقابل نفوذی كه از تبخیر شدن آب و آلودگی آن جلوگیری می كرد ذخیره می كردند. در كشورهای یونان و روم نیز از این شیوه برای ذخیرة آب استفاده می شد (فرشاد، 217ـ 218) و تاریخ ایجاد برخی آب انبارها در فلسطین به دوران نَبَطیان باز می گردد (الموسوعة الفلسطینیه، 2/341).

در ایران از روزگاران كهن به علت كمبود آب در بخش عمده ای از این سرزمین، ارزش و اعتباری بسیار برای اب قائل بودند و ستایشگاههای بزرگی برای نیایش ایزد نگهبان آب، اَناهیتا (ناهید)، برپا داشته بودند (ورجاوند، 3) و آب انبار یكی از ساختمانهایی بود كه از زمانهای بسیار دور برای تأمین و نگهداری آب به ویژه در مناطقی كه به آب دائمی (چشمه و قنات) یا فصلی (باران) متكی بود ابداع شد و توسعه یافت.

یكی از كهن ترین نمونه های آب انبار در ایران در كنار محوطة چُغازَنبیل، مربوط به هزارة 2ق م و دوران شكوفایی تمدن ایلام، به دست آمده است (همو، 2)، ولی این اندازه اطلاعات و مدارك برای بررسی دقیق مصالح، ابزارها، سبك و روشهای معماری آب انبارها در این روزگاران كافی نیست؛ با این حال با اتكاء بر این آثار و رواج احداث قنوات، سدها و بندها در دورة اشكانیان و ساسانیان كه می تواند بیانگر پیشرفت عمده ای در تكنیكهای ساختمانی باشد (ایرانیكا) و با عنایت به این نكته كه معماری این نوع ساختمان جدا از اصول و روشهای ساختمانی دیگر بناها نبوده است، همچنین با توجه به این نكتة مهم كه عناصر و اصول به كار گرفته شده در معماری روزگاران نزدیك به عصر ما، حتی در عصر ما، میراثی از سنتهای كهن معماری این سرزمین است (ویلبر، ص ژ ) می توان با احتیاط حدسهایی زد: مثلاً در این دوران ایجاد گنبد بر روی مقاطع مربع در اندازه های نسبتاً كوچك مقدور بوده است. از این روی می توان تصور كرد كه آب انبار در این روزگار با مخازن مكعب شكل و پوششهایی به صورت طاقهای چهارترك ساخته می شده است. همچنین با آگاهی از تكنیك ساختن گنبدها روی تُرُنبه های ساده (گوشوار) ساختن مخازنی با مقاطع شش و هشت ضلعی ممكن بوده است؛ اما از آنجا كه ایجاد گوشه های متع66 در طرح مخازن باعث بروز مشكلاتی از جمله در آب بندی و بالارفتن هزینه اجرا می شده احتمالاً از این نوع طرحها كمتر استفاده شده است. ماكسیم سیرو احتمال می دهد كه آب انبارهای استوانه ای و ستون دار از نواحی مجاور مدیترانه از طریق اسیران جنگی كه در زمان ساسانیان به دست پادشاهان ایران اسیر می گردیدند اقتباس شده باشد (ص 234). در دوران حكومت اسلامی تأكید بر مسائل مربوط به بهداشت و طهارت باعث گردید كه ساختن مخازن آب (حوض، آب انبار، خزینة حمامها) به عنوان یك عنصر اساسی در زندگی مسلمانان در مساجد یا در كنار و نزدیك آنها بیش از پیش متداول گردد و با تكامل و توسعة كشاورزی و تجارت در این دوران ساختن آب انبارها در روستاها و در مسیر جاده های كاروان رو گسترش یابد. همزمان با توسعة اسلام در كشورهای مختلف و گسترش مبادلات فرهنگی به بركت دین و حكومت مركزی واحد، فنون ساختمانی تكامل بسیار یافت. ساختن مخازن استوانه ای شكل در این دوران به علت پایین بودن نسبی هزینة ساختمان و مقاومت بیشتر بدنة آن در مقابل فشار آب در ایران رایج شد. شاید تكنیك ساختن گنبدهای دورچین به صورت كروی یا مخروطی نیز از همین دوران و به همین علت در معماری ایران ظاهر شده باشد. در این دوران با پدید آمدن شهرها و محله های جدید آب انبارها به سان عناصر مركزیت دهنده در كنار مساجد، مدارس، بازارها و كاخهای دولتی قرار گرفت. نكتة دیگری كه از نظر تحول طرحهای معماری آب انبارها قابل ذكر است ساختن مخازن ستون دار به شیوة مغرب زمین برای بالا بردن ظرفیت نگهداری آب در آنها بوده است. پیدایش این فنون در معماری ایران نیز به دلیل نیاز به ایجاد فضاهای وسیع برای اجتماع مردم در یك محل برای عبادت بوده است. ساختن آب انبارهای ستون دار امكان می داد كه از طاقهای كوتاه برای پوشش مخازن استفاده شود و در نتیجه سقف مخزن همكف زمین قرار گیرد و ایجاد بنای دیگری بر روی آن ممكن گردد. در این دوران به تدریج آب انبارها به صورت جزئی از یك مجموعة معماری به هم پیوسته در آمد و معمولاً در كنار و همراه با مساجد و مدارس ساخته می شد.

نقش حیاتی آب انبارها در بافت شهرها، به ویژه در شهرهای حاشیة كویر و منطقه های كم آب ایران، و تكامل طرح و شیوة ساختمان و بُعد هنری و تزییناتی آنها (به ویژه در سردرها و كتیبه های الحاقی بدانها) در دوران اسلامی چنان چشمگیر است كه می توان برخی از نمونه های این پدیدة معماری را از لحاظ ارزشهای هنری، فرهنگی، فنی و تاریخی همسنگ برخی مساجد بزرگ، كوشكها، مقابر و دیگر آثار هنر معماری ایران اسلامی معرفی كرد و در بسیاری جایها بزرگ ترین و چشمگیرترین واحد معماری به شمار آورد، زیرا دیگر بناهای همگانی این نقاط در برابر آنها نمودی ندارد (ورجاوند، 2، 3).

یكی از كهن ترین نمونه های آب انبارهای طاقدار حوض عضدی است كه به فرمان عضدالدولة دیلمی (332ـ379ق/944ـ989م) در اصطخر فارس ساخته شد. به گفتة ابن بلخی: عضدالدوله به ریختگری روی آن دره برآورد مانند سدی عظیم و اندرون آن به صهروج [ساروج] و موم و روغن و... و بعد ماكی كرباس و قیر چند لابرلا در آن گرفتند و اِحكامی كردند كی از آن معظم تر نباشد... عمق آن هفده پایه است كی چون یك سال هزار مرد از آن آب خورند یك 1ایه كم شود و در میان حوض بیست ستون كرده اند از سنگ و صهروج و بر سر آن، سقف حوض پوشیده (ص 156). همو به دیگر حوضهای اب و مصنعها در اصطخر اشاره كرده است (همانجا؛ مستوفی، 132). از این تاریخ تا دورة صفویان (907ـ 1135ق/1501ـ1723) و پس از آنكه ساختن آب انبار به عنوان كاری پسندیده توسط شاهان و فرمانروایان و نیكوكاران متداول می گردد به نمونه هایی چند از آب انبارها كه تاریخ بنای آنها مشخص است برمی خوریم: 1. در شهر مَرو در نزدیك مقبرة محمد بن زید، آب انباری مربوط به سده های 5 و 6ق/11 و 12م كشف شده است كه مخزنی استوانه ای به قطر 1/6 متر دارد و ظاهراً با دو منفذ پنجره مانند تهویه می شده است. پوشش آن به جای نمانده یا شاید اصلاً پوششی نداشته است؛ 2. آب انبار نزدیك رباط تحملج با گنبدی به قطر 17 متر و ارتفاع 8 متر و گنجایش 000،150 لیتر [؟] كه از مقایسة آجرهای آن می توان آن را متعلق به همین سده ها دانست (ایرانیكا، به نقل از پوگاچنكُوا، 244، 394)؛ 3. مصنعه ای در یزد كه در زمان شاه شجاع (765ـ786ق/1364ـ1384م) همچنان آباد و مورد استفادة اهالی و كاروانیان بوده است (كاتب، 47)؛ 4. حوض زَمْزَم در گازرگاه هرات كه ظاهراً به فرمان شاهرخ پسر تیمور (807 ـ850ق/1404ـ1446م) ساخته شده (مایل هروی، 37، 41)؛ 5. تاریخ جدید یزد از آب انباری با تاریخ 845ق/1441م و آب انباری دیگر با تاریخ 854ق/1450م ذكری به میان آورده است (كاتب، 107، 157)؛ 6. آب انبار جنك در پشت مسجد جامع یزد متعلق به 878ق/1473م (افشار، 2/654).

به استثنای چند نمونة قدیمی دیگر، بیشتر آب انبارهای موجود در ایران مربوط به سده های 10 و 11ق/16 و 17م و سده های بعدتر است (نك : یادگارهای یزد؛ آثار تاریخی سمنان؛ آثار تاریخی شهرستانهای كاشان و نطنز؛ كرمانشاهان ـ كردستان). در میان این آب انبارها برخی از ارزش والای معماری و هنری خاصی برخوردارند، مانند آب انبار حاج كاظم در محلة مغلاوك قزوین با گنجایش 000،864،3 لیتر آب، 40 پله، 2 هواكش، سردری زیبا با قوس جناغی بلند، طاقنماهای متعدد و تزیینات كاشی با طرحهای هندسی و خط بنایی (مَعْقِلی) و دیگر ویژگیهای هنری (ورجاوند، 4). اخیراً برای حفظ و نیز به نمایش نهادن این نوع آب انبارها در داخل شهرها، از آنها به عنوان سالن غذاخوری (آب انبار سیداسماعیل در تهران)، چایخانه، تئاتر و موزه (تعدادی از آب انبارهای بندرعباس) استفاده می شود.

انواع: آب انبارها را می توان براساس شكل و طرز ساختمان مخازن و نوع پوشش آنها، عناصر به كار گرفته شده برای تهویه و تبرید آب، نوع دسترسی به مخازن و فضاهای ارتباط دهنده، نحوة آبرسانی به مخازن و همچنین از نظر تزیینات به كار رفته در آنها از یكدیگر متمایز ساخت. از این گذشته آب انبارها برحسب خصوصیات منطقه ای و سلیقة سازندگان محلی سبكهای مشخصی دارند كه می توان آنها را از نظر گونه شناسی و سبك شناسی نیز بررسی كرد.

آب انبارهای خصوصی: آب انبارهای خصوصی (در خانه های شهری یا روستایی) عموماً در زیر ساختمان یا در زیر سطح حیاط ساخته می شوند. مخازن این آب انبارها معمولاً مكعب یا مكعب مستطیل اند و سقفی مسطح یا گهواره ای دارند. در این نوع آب انبارها اگر مخزن در زیر حیاط خانه ساخته شده باشد برداشت آب از آنها با دلو و از راه دریچه ای كه در سقف یا نزدیك به سقف تعبیه گردیده یا به وسیلة تلمبة دستی انجام می گیرد؛ اما چنانچه مخزن در زیر قسمت مسكونی ساخته شده باشد، معمولاً دسترسی به آب از طریق پاشیر صورت می پذیرد. پاشیر اطاقكی است كوچك كه تقریباً هم سطح با كف مخزن آب ساخته شده با شیری معمولاً برنجی برای استفاده از آب و گودالی كوچك (چاله ای) در زیر شیر كه فاضلاب را به چاه یا چاهكی منتقل می سازد و پلكانی كه حیاط را به فضای پاشیر مرتبط می كند. این مخازن عموماً یك هواكش یا بادگیر برای تهویه دارند كه تا بام خانه امتداد می یابد. گنجایش برخی از این آب انبارها برای تأمین آب مصرفی سه یا چهار سال یك خانه كافی است (سیرو، 224).

آب انبارهای عمومی: آب انبارهای عمومی در بیشتر جاها بناهای چشمدیر و بزرگی اند و سازندگان آنها پادشاهان، حكام، والیان یا مردان نیكوكار محلی بوده اند كه هزینة آنها را از بیت المال یا از اموال خویش پرداخته اند و برای استفادة عمومی در شهرها، روستاها، دژها، بیابانها و در میان راهها وقف یا واگذار كرده اند:

آب انبارهای شهری: معمولاً در مراكز محله های شهرها، در كنار اماكن مذهبی، آموزشی، رفاهی و تجاری ساخته می شدند. نمونه های بازماندة این آب انبارها نشان می دهند كه اینها نسبت به انواع دیگر دارای ظرفیت بیشتری بوده و می توانسته اند نیاز محلات پرجمعیت شهری را برای ماهها تأمین كنند. اهمیت حیاتی این بناها برای شهرها موجب می شد كه در انتخاب نوع مصالح و كیفیت ساختمان آنها بسیار دقت شود و افزون بر بخشها و اجزاءِ ضروری، جلوخانهای بزرگ، سردر و كتیبه و هشتی، پله های پهن، بادگیرهای بلند و همچنین تزیینات گوناگون برای آنها طرح و تعبیه گردد. از جمله معروف ترین آب انبارها در تهران: آب انبار میدان سیداسماعیل، معیر، صاحب دیوان، بابانوذر، یوزباشی، سیدولی، امام زاده یحیی، رضاقلی خان، چهل تن و كوچة غریبان؛ در سمنان: آب انبار قلی و سرخه؛ در قزوین: آب انبار حاج كاظم و سردار؛ در مشهد: حوض لقمان، حوض میرزا ناظر، بالا كوچه و چهل پایه؛ در كاشان: آب انبار سید حسین صباغ و خان؛ در نائین: آب انبار مُصَلّی؛ در یزد: آب انبارهای مصلّی، عتیق بزرگ و كوچك؛ و در بیرجند: آب انبار حاجی ملك و عَمه عَمه (به فتح عین بدون تشدید) را می توان نام برد (ستوده، مقالة منتشر نشده).

آب انبارهای روستایی: عموماً در میدانهای مركزی روستاها ساخته می شدند با معماری بسیار ساده و مصالح موجود در محل و بیشتر فاقد تزیینات و پیرایه ها. طرح مخازن این آب انبارها بیشتر استوانه ای است. از نمونه ةای مطالعه شدة آب انبارهای روستایی، آب انبار حاج سید حسین در آبادی خِتْك (خِدْك یا خَویدَك) و آب انبار دو راه در آبادی رحمت آباد در استان یزد (افشار، 1/222، 2/85 ـ86) را می توان ذكر كرد.

آب انبارهای قلعه ای: بسیار ساده و اغلب به صورت حوضهای سرپوشیده اند. مخزن آنها نسبتاً كوچك و عمیق است كه به شكل چاهی مربع در قسمت مركزی قلعه ساخته شده. برخی از آنها به نحوی با مجموعة بناهای قلعه تركیب شده كه می توان آب باران را كه بر روی بامها و صحن قلعه روان می شود، جمع آوری و در داخل انبار ذخیره كرد. آب انبار قلعة حسام آبادِ اسدآباد همدان (گلزاری، 91) و آب انبارهای قلعة گرماورِ سمام (ستوده، از آستارا تا استارباد، 2/340) به ویژه آب انباری مدور، كنده شده در سنگ خارا، با پلكانی سنگی كه همة رشتة پلكان نیز یكپارچه از سنگ بدنة جدارِ درونیِ آب انبار تراشیده شده، واقع در شهرك لافت جزیرة قشم، و نیز آب انباری كه با 33 ستون سنگی و به ساروج اندوده به وضعی غریب در طبقة دوم بنایی در جزیرة هرمز ساخته شده قابل ذكرند (اقتداری، 695، 733ـ734، 764ـ 765، 769ـ770، 773). معماری آب انبارهای داخل كاروانسراها را می توان تأثیر گرفته از آب انبارهای قلعه ای دانست و در این گروه مطالعه كرد. اینها معمولاً به صورت حوضهایی سرپوشیده، در میان حیاط و بر روی محورهای اصلی كاروانسرا ساخته شده اند با مخازنی نسبتاً كوچك و كم عمق. روی طاق این مخازن كاملاً مسطح است كه از آن برای بارگیری كاروانها استفاده می شده است (سیرو، 229).

آب انبارهای میان راهی: كه غالباً در مسیر جاده های كاروان رو، در كنار كاروانسراها ساخته شده اند، مخازنی استوانه ای و پوششی گنبدی دارند. در برخی از آنها اطاقها و كلاه فرنگیهایی بر روی آب انبار برای استراحت مسافران و خواندن نماز ساخته شده است. از نمونه آب انبارهای میان راهی آب انبارهای حوض بلند و زیرِ زیراب بر سر راه یزد به مشهد، آب انبار حاجی حسین عطار در جادة قدیم یزد به تهران و آب انبار بُرِسّه یا بُرَسته در نزدیك تفت را می توان نام برد (افشار، 1/187، 407، 2/44).

آب انبارهای بیابانی: عموماً در میان بیابانهای خشك به منظور سیراب كردن دامها ساخته شده اند. مخازن اینها عموماً چهارگوش ساخته شده و دیوارهایشان تا حدود 2 متر یا بیشتر از سطح زمین بالا آمده و به صورت اطاقكی روی آنها سقف زده شده است. در مورد این گروه آب انبارها مطالعة زیادی نشده است.

شیوة ساختمان و مصالح: مخازن آب انبارها با توجه به بزرگی و كوچكی آنها به دو صورت ستون دار و بی ستون و با مقاطع مربع، مربع مستطیل، هشت ضلعی و دایره ساخته شده اند. ظرفیت متوسط آب انبارهای موجود در حدود 500،1 مـ 3 و قطر دهانة آنها در حدود 15 متر است. گنجایش آب انبارهای ستون دار گاه بالغ بر 000،3 مـ 3 و گاه بیشتر می شود (سیرو، 231، 233).

مخازن آب انبارهای كوهستانی را با قلم و چكش در دل سنگ كنده و سقف آنها را با طاق ضربی پوشانده اند. گاهی نیز قسمتی از طاق، سنگ طبیعی كوه است كه زیر آن را هلالی با قلم تراشیده و بقیه را با آجر سقف زده و به یكدیگر متصل كرده اند، مانند آب انبارهای عظیم گرد كوه دامغان (ستوده، مقالة منتشر نشده)، اما برای گودبرداری و ساختن مخازنی كه در زمین نرم و در دشتها ساخته شده در ایران از دو روش استفاده گردیده است. شیوة رایج، گودبرداری كامل و روش دیگر كه نسبتاً ساده تر و كم خرج تر است ریخته ای نام دارد.

1. گودبرداری كامل: در این روش پس از گودبرداری جای مخزن اصلی تا عمق پیش بینی شده، كف آن را شفته آهك می ریزند و پس از سقف شدن كف، به چیدن دیوارهای مخزن با آجر یا سنگ می پردازند. برای استحكام بیشتر و غیرقابل نفوذ شدن مخازن از آجرهای خوب پخته شده استفاده می كنند و آنها را معمولاً قبل از به كار بردن در آب می زنند (زنجاب كردن) و در برخی جاها در محلول آب آهك فرو می برند. ملاط آجرها یا سنگها نیز شفته آهك (ماسه آهك) است. پس از آنكه طاق را با آجر و گچ یا خشت و گچ یا سنگ و گچ زدند كف و بدنه را ساروج می كنند. غالباً آب انبارهای بزرگ تر را با لایة مضاعفی از آجر و لایة دیگری از ساروج، با تركیبی اندك متفاوت، می پوشانند. آب انبارهای كوچك كاروانسراها معمولاً با گنبدی از قلوه سنگهای ورقه شده پوشیده می شوند، این قلوه سنگها مانند آجر روی هم قرار می گیرند و بال می روند؛ ولی آب انبارهای بزرگ همیشه طاقی از گنبد دارند (سیرو، 227). بركه های بسیاری در حاشیة خلیج فارس با سنگ ساخته شده و طاق آنها را نیز با سنگ زده اند، مانند بركة كاكا، طلایی، خَرَكی، شیخ، نیریز، شاكو و شكری در بندر لنگه؛ بركة رئیس حسن، گله داری، عباس و بهزاد در بندعباس كه قابل ذكرند. مصالح ساختمانی بركه های حاشیة جنوبی فارس و كرمان آجر و خشت است، بیشتر مخازن با آجر و بیشتر سقفها با خشت ساخته شده تا از انتقال حرارت به سطح آب جلوگیری شود (ستوده، مقالة منتشر نشده).

2. روش ریخته ای: در این روش جای دیوارهای مخزن را به عرض معین و عمقی كه آب انبار در پایان كار باید داشته باشد گودبرداری می كنند و داخل آن را تا نزدیك سطح زمین (درست مانند پی سازی در ساختمانها) شفته آهك می ریزند و یكی دو هفته آن را رها می كنند تا اُفت لازم را بكند و كمی خشك و سفت شود. سپس محوطة میان این دیوارهای شفته ای را كه خاك بكر و جای مخزن اصلی است گودبرداری می كنند و آنگاه به ساختن كف و ساروج كردن بدنة مخزن می پردازند. در پاره ای جایها دیده شده كه پس از آماده شدن دیوارها و پیش از گودبرداری قسمت داخل دیوارها، به زدن سقف پرداخته اند، زیرا چوب بست كردن داخل آب انبار برای زدن سقف مخازن آب انبارهای بزرگ با توجه به اندازة ابعاد آنها ساختن تعدادی ستون یا جرز در داخل مخزن ضروری است. نمونه های این ستونها و جرزها را در آب انبارهای ستون دار كاروانسرای مادرشاه، همچنین آب انبارهای حاكم هارون (با چهار جرز) و حاجی سید حسین صباغ در كاشان می توان دید (شكل صفحه مقابل؛ سیرو، 229ـ232).

آب انبارهای عمومی را غالباً با طاق و گنبد می پوشانند و عموماً پوشش آب انبارهای بزرگ نیم كره و در برخی مناطق تخم مرغی، مخروطی یا نزدیك به مخروط است و شیوة معمول طاق زنی به صورت دورچین. با این روش می توان دهانه های تا حدود 20 متر و كمی بیشتر را پوشاند. گاه دهانة مخزن آن قدر بزرگ بوده كه زدن گنبد بر آن غیرممكن می شده مانند بركة كَل (كچل) در كَراشِ لار كه دو سه بار گنبدی كه بر آن ساختند فروریخت و هنوز بی گنبد و كَل برجای است (ستوده، مقالة منتشر نشده).

آب رسانی: آب انبارهایی كه در مناطق كوهستانی، كوهپایه ها و دشتها نزدیك به چشمه ها یا مظهر قناتها ساخته شده اند به وسیلة مجرایی كه از مظهر قنات یا چشمه به مخازن می پیوندد پر می شوند.

در بیشتر جایها كوشش می شود آب از طریق مجراهای زیرزمینی یا تنبوشه ای به مخازن هدایت گردد. گاهی طول مسیر تنبوشه گذاری شده به چندین كیلومتر می رسد، مثلاً آب انبارهای عظیم گرد كوه دامغان از آب چشمة پیخار كه در دو فرسنگی قلعه واقع بود پر می شد (ستوده، مقالة منتشر نشده). آب رسانی معمولاً در زمستان و پیش از جاری شدن سیل انجام می شود و حجم آب به وسیلة دریچه ای ویژه كه در مسیر جریان آب قرار می گیرد تعیین می گردد. بیشتر آب انبارهای كنار راههای كاروانی از سیلابهای بهاری رودخانه ةای نزدیك به آنها پر می شود: خاكریزهای مورب در بستر رودخانه در هنگام خشكی می سازند و آب گرد آمده در پشت خاكریزها را به مجرایی كه به آب انبار می پیوندد هدایت می كنند. بعضی از این مخازن یك مجرای خروجی در مقابل مجرای ورودی دارند كه مازاد آب را از آب انبار به بیرون هدایت می كند. اگر مجرای خروجی كشش كافی نداشته باشد، آب در پشت خاكریز جمع می شود و پس از شكستن آن در بستر اصلی رودخانه جریان می یابد. در منطقة تایباد، سیلاب ابتدا به یك حوضچه وارد می شود و پس از آنكه رسوباتِ آن تا اندازه ای ته نشین شد سر آب آن را به حوض انبارها می اندازند. در این صورت برداشت آب ابتدا از این حوضچه صورت می گیرد. در نواحی جنوبی ایران جویهای متعدد كوچكی در مسیر سیلابها ساخته می شود. آب باران در این جویها گرد می آید و به یك جوی بزرگ تر كه به آب انبار می پیوندد هدایت می شود. گاه در این مناطق سه چهار بركة نزدیك به هم به وسیلة نهری به یكدیگر متصل شده است تا اگر آب از یكی سرریز كند به دیگری وارد شود. این نوع آب رسانی گاه در مناطق كوهستانی نیز انجام می گیرد (ستوده، مقالة منتشر نشده؛ بامداد، 24).

آب برداری: برخی از آب انبارهای خصوصی و بیشتر آب انبارهای عمومی دارای پاشیر اند (نك : آب انبارهای خصوصی، همین مقاله). آب انبارهای عمومی بزرگ گاه بیش از یك شیر و چند چالة فاضلاب دارند. پاشیر به وسیلة پلكانهای آجری یا سنگی به سطح زمین مرتبط می شود. بلندی و درازا و پهنای هر پله و شیب و بلندی سقف پلكانها و همچنین نوع سقف آنها (جناغی یا گهواره ای) در آب انبارها متفاوت است. اندازة پله ها گاه حتی در یك آب انبار یك اندازه نیست، مانند آب انبار شیخ علی خان در بازار اسدآباد (گلزاری، 53). پلكان همیشه در محور مخزن آب انبار واقع نیست و بستگی به وضع آب انبار دارد، ولی همیشه از مدخل تا پاشیر مستقیم ساخته می شود تا نور كافی به پاشیر برسد (سیرو، 288). برخی از آب انبارهای بزرگ دارای دو پلكان جداگانه اند تا رفت و آمد از آنها به آسانی انجام گیرد. در آب انبار روستای رحمت آباد یزد یكی از دو پلكان برای استفادة مسلمانان و دیگری ویژة زردشتیان بوده است (افشار، 2/86)؛ گاهی نیز یكی از دو راه پله خصوصی و دیگری عمومی است، مانند آب انبار مصلی در نائین كه پلكانی اختصاصی در داخل باغ و پلكانی دیگر برای عموم در خارج از باغ دارد (توسلی، 91).

مدخل پلة پاشیر در برخی از آب انبارها بسیار زیبا ساخته شده است، تا آنجا كه عامل اصلی زیبایی مجموعه بناهای اطراف خود می گردد، مانند مدخل زیبای آب انبار میدان حسینیه در افوشته (از دیههای نطنز) كه در وضع فعلی مؤثرترین عامل تزیینی میدان است.

برخی از آب انبارهای عمومی ــ بی توجه به بهداشت ــ فاقد پاشیرند و پلكانی در داخل مخزن آب، از سطح زمین تا كف آن، ساخته شده است و مستقیماً می توان از مخزن آب برداشت. به تدریج با مصرف آب و پایین رفتن سطح آن، پله های بیشتری از زیر آب آشكار می گردد، مانند آب انبارهای حسینیه های زواره (آیت الله زادة شیرازی، 34) و كَراش و دهكده های آن؛ داخل مخازن بركه ةای این ناحیه نیز پلكان چهار گوشة كوچك تا كف بركه ساخته شده كه در محل به آنها پاكُنه می گویند (ستوده، مقالة منتشر نشده). نوعی دیگر از آب انبارهای عمومی كه معمولاً گنجایش كمی دارند، فاقد هرگونه پله اند و از طریق دریچه ای، مانند دهانة چاه، كه مستقیماً به مخزن متصل است با دلو از آنها آب برمی دارند. این گونه مخازن در طبس و محمدیة نائین و برخی شهرهای كویری دیده می شود (همو؛ آیت الله زادة شیرازی، 134).

بادگیرها: برای سالم و خنك نگهداشتن آب در آب انبارها تدابیرِ معماری چندی اعمال می گردد: 1. مخازن پائین تر از سطح زمین ساخته می شود؛ 2. دیوارهای آنها را قطور می سازند؛ 3. بادگیرهایی بر حاشیة طاق و روی دیوارها تعبیه می كنند. این بادگیرها كه در نواحی كویری و جنوب ایران بسیار بلند، بزرگ، گاه با شكوه و به شكل استوانه، مكعب، منشورهای هشت ضلعی یا خرطومی ساخته می شوند، نقش اصلی خنك كردن مخازن آب و نیز منازل را به عهده دارند. قسمت بالای بادگیرها پنجره هایی به شكلهای گوناگون دارد و در سراسر داخل این پنجره ها از بالا به پایین تیغه های نازكی قضای داخلی بادگیر را به بخشهای متعدد عمودی تقسیم می كند (سیرو، 228؛ بهادری، 20). بدین سان كم ترین نسیمی از هر سوی بوزد به وسیلة این تیغه ها به پایین و به سطح آب مخزن راه می یابد و پس از برخورد با آب، هوای گرم شدة زیر سقف را از راه بادگیرهای دیگر یا دریچة بالای گنبد (هواكش) به بیرون از مخزن می راند (نك : شكلِ ص 59 نشریة فنی؛ توسلی، 92). افزون بر این، تهویة بادگیرها زمینة تجزیة مواد ارگانیك را توسط برخی از میكروارگانیسمها فراهم می سازد. انداختن ماهیهایی در آب مخزن نیز به از میان برداشتن تخم آفات كمك می كند (سیرو، 228). ارتفاع و تعداد بادگیر بستگی به بزرگی و كوچكی و اهمیت آب انبارها دارد. آب انبارهای مهم معمولاً 2 بادگیر دارند. آب انبار مصلای نائین دارای 3 بادگیر است: 2 بادگیر هوا را به داخل می كشند و بادگیر دیگر كه در محور مخزن قرار گرفته هوای سطح آب را به خارج می راند. آب انبارهایی با 4 بادگیر نیز وجود دارد. بادگیرهای آب انبار شش بادگیرة یزد واقع در خیابان كرمان، محلة شش بادگیری، با 12 متر ارتفاع نمونه ای ممتاز به شمار می آید (نك : افشار، 2/667؛ بهادری، 21).

مآخذ: آیت الله زادة شیرازی، باقر، آب انبارهای حاشیة كویر ، مجلة باستان شناسی و هنر ایران، شم 5، تهران، وزارت فرهنگ و هنر، 1349ش؛ ابن بلخی، فارس نامه، به كوشش گای لسترنج و رینولد الن نیكلسون، لندن، گیب، 1921م؛ افسر، كرامت الله، تاریخ بافت قدیمی شیراز، شم 105، تهران، انجمن آثار ملی، 1353ش؛ افشار، ایرج، یادگارهای یزد، تهران، انجمن آثار ملی، ج 1، 1348ش، ج 2، 1354ش؛ اقتداری، احمد، آثار شهرهای باستانی سواحل و جزایر خلیج فارس و دریای عمان، تهران، انجمن آثار ملی، 1348ش؛ ایرانیكا؛ بامداد، مهدی، آثار تاریخی كلات و سرخس، تهران، انجمن آثار ملی، شم 30، 1344ش؛ بهادری، مهدی، سیستمهای تبرید در معماری كویری ایران ، ترجمه و تلخیص مسعود مدیری آثاری، نشریة فنی و علمی علوم مهندسی، شم 5، تهران، 1360ش، ص 58 ـ64؛ بهروزی، علی نقی، بناهای تاریخی و آثار هنری جلگة شیراز، تهران، ادارة كل فرهنگ و هنر استان فارس، 1354ش، ص 140ـ141؛ توسلی، محمود، ساخت شهر و معماری در اقلیم گرم و خشك ایران، تهران، مركز تحقیقات ساختمان و مسكن، 1353ش؛ حسینی یزدی، ركن الدین، جامع الخیرات، تهران، 1341ش، ص 28؛ دانشنامة ایران و اسلام؛ رضا، عنایت الله و دیگران، آب و فن آبیاری در ایران باستان، تهران، وزارت آب و برق، ص 181ـ183؛ ستوده، منوچهر، از آستارا تا استارباد، تهران، انجمن آثار ملی، 1351ش؛ همو، مقالة منتشر نشده؛ سیرو، ماكسیم، كاروانسراهای ایران و ساختمانهای كوچك میان راهها، ترجمة عیسی بهنام، تهران، سازمان ملی حفاظت آثار باستانی، 1349ش؛ شكورزاده، ابراهیم، عقاید و رسوم مردم خراسان، تهران، صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران، 1363ش؛ فرشاد، مهدی، تاریخ مهندسی در ایران، تهران، نشر بلخ، 1362ش؛ كاتب، احمد بن حسین، تاریخ جدید یزد، به كوشش ایرج افشار، تهران، فرهنگ ایران زمین، 1357ش؛ گلریز، محمدعلی، مینودر یا باب الجنة قزوین، دانشگاه تهران، 1337ش، ص 276ـ279؛ گلزاری، مسعود، كرمانشاهان ـ كردستان، تهران، انجمن آثار ملی، 1357ش، شم 147؛ لسترنج، گای، سرزمینهای خلافت شرقی، ترجمة محمود عرفان، تهران، بنگاه ترجمه و نشر كتاب، 1337ش؛ لغت نامة دهخدا، ذیل آبدان، آبگیر، تالاب، برخ؛ لغتنامة فارسی؛ مایل هروی، غلامرضا، بركه های هرات ، مجلة آریانا، كابل، قوس و جدی 1350ق؛ مخلصی، محمدعلی، آثار تاریخی سمنان، تهران، 1356ش؛ مستوفی، حمدالله، نزهةالقلوب، به كوشش گای لسترنج، لیدن، 1915م؛ الموسوعة الفلسطینیة؛ ناصرخسرو، ابومعین، سفرنامه، به كوشش محمد دبیرسیاقی، تهران، انجمن آثار ملی، 1354ش؛ نراقی، حسن، آثار تاریخی شهرستانهای كاشان و نطنز، تهران، انجمن آثار ملی، 1363ش؛ ورجاوند، پرویز، نقش و اهمیت بركه ها و آب انبارها در بافت شهرهای ایران ، هنر و مردم، شم 168، تهران، 1357ش، ص 5 ـ6؛ ویلبر، دونالد، معماری اسلامی ایران در دورة ایلخانان، ترجمة عبدالله فریار، تهران، بنگاه ترجمه و نشر كتاب، 1346ش.

منبع مقاله :

دانشنامه ی جهان اسلام، زیر نظر سید مصطفی میرسلیم، تهران، بنیاد دائره المعارف اسلامی، نشر کتاب مرجع، چاپ سوم، 1386


 

منبع: وب سایت rasekhoon.net

توجه : این مقاله توسط سیستم نرم افزاری واحد های وب سایت گردآوری شده است و تبیان زنجان ادعای مالکیت این محتوا را نداشته و صرفاً جهت ارتقای سواد عمومی منتشر گردیده است .تبیان زنجان یک وب سایت عمومی اطلاع رسانی میباشد. در صورتی که تولید کننده اصلی این محتوا میباشید و مایل نیستید در وب سایت تبیان زنجان این مطلب در دسترس عموم قرار گیرد لطفا از لینک ' ارسال گزارش ' زیر نسبت به ارسال درخواست خود اقدام فرمایید .
ارسال گزارش
  

12345
 
0 نفر به اين مطلب راي داده اند
میزان متوسط :0.0 از 5

اين مطلب تا چه ميزان مورد قبول شما واقع شد ؟
 نام و نام خانوادگی : 
آدرس Email :             
کد درون تصویر را وارد نمایید                       
 
 12345 
ضعيفعــالی
ضمن تشکر از توجه شما به این مطلب , نظرات سازنده شما در هر مطلب را صمیمانه ارج نهاده و آنرا به عنوان مرجعی قابل اعتماد جهت پیشرفت و ترقی اطلاع رسانی در فضای گفتمانی مناسب , می دانیم و اميد داريم بتوانيم از حسن نظر شما در راستاي افزايش سطح ارائه محتوا و خدمت رساني بهره گيريم.
نظر شما پس از بررسی توسط بخش محتوا, قابل روئیت برای عموم خواهدبود .
(توجه: تایید نظرات به معنی قبول و یا تایید محتوای آن  از سوی تبیان زنجان نمی باشد )

 
 

184461
© 2004-2009 Tebyan. The content is copyrighted to Tebyan Cultural and Information center and may not be reproduced on other websites.