مسابقه دین و اندیشه خانه قرآن باشگاه کاربران جامعه ورزشی خانواده خوشبخت دنیای کودکان آشپزی و تغذیه موبایل دانش و تکنولوژی مجله سلامت سیاست گردشگری
دنیای عکس و عکاسی اقتصاد زنان ادبیات هــنر سینما و تلویزیون بزرگان و مشاهیر مهدویت سرگرمی دانلود نرم افزار مرکز کتاب پایگاه ها جستجو روابط عمومی مقالات
     
صفحه اصلی وب سایت فید مطالب وب سایت عضویت رایگان در وب سایت جستجو در وب سایت سوالات رایج نقشه وب سایت درباره ما تماس با ما  

حتما ببینید
بیانات حضرت آیت الله خامنه ای مدظله
امر به معروف و نهی از منکر
لینکستان وب سایت های مفید
لینکستان تبیان زنجان معرف وب سایت شما
احادیث حضرت محمد
عکس و عکاسی مقالات
طبقه بندی موضوعی مطالب
فعال ترین اعضا این ماه
ارسال دعوتنامه


آیا مایلید دوستان خود را نیز دعوت به مشاهده محتوای بروز این وب سایت کنید ؟
آیا میدانید با ارسال هر دعوت نامه 5 امتیاز( به همراه 15 امتیاز رزرو) به مجموع امتیازات شما افزوده میشود ؟



 

دریافت رایگان مطالب
آیا میدانید میتوانید مقالات وب سایت را با استفاده از قدرت گوگل و بصورت روزانه در ایمیل خود دریافت و مطالعه کنید ؟؟
بیش از صد ها عنوان مطلب خواندنی را روزانه به همین راحتی و هر زمان که مایلید مطالعه کنید !
عضویت رایگان دریافت مقالات در ایمیل

برای مشاهده توضیحات بیشتر اشاره گر ماوس خود را روی هر عنوان نگه دارید . بخش مطالب روزانه اعضاء سرویس دیگری از خدمات وب سایت به اعضا میباشد که شما را قادر می سازد  مطالب و علاقه مندی های خود را در وب سایت درج نمایید .

این امکان زمینه حضور جدی شما را در دنیای مجازی اینترنت فراهم آورده و ضمن انتشار محتوای شما بنام خودتان ,  با کمک سرویس معرفی به موتور های جستجو , آنرا در  صدر جستجو ها و معرض دید هزاران کاربر روزانه  اینترنت و وب سایت قرار  دهد و کمک می کند  براحتی در جمع کاربران فعال خانواده ما قرار بگیرید .

توجه : نوشته  و مطالب این بخش دارای هویت شخصی از سوی کاربران ( ساختار وب لاگ) بوده و مسئولیت آن به عهده کاربر می باشد .
قوانین ارسال مطلب را ببینید تبیان زنجان با تایید نمایش مطالب ارسالی کاربران آنرا تایید محتوایی و قابل استناد نمی کند . مديران محتوا تنها حق اصلاح يا حذف مطالب نامربوط ( دارای مشکل فنی نمایش و ناقض قوانین ارسال مطلب هر بخش ) را دارند.

 
نوشته شده توسط nargesza با 353 نوشته تا این لحظه
تعداد بازدید تا این لحظه : 76
     درج شده در 705 روز و 13 ساعت و 19 دقیقه قبل
    
جايگاه وقف در توسعه اقتصادي


تبیان زنجان www.tebyan-zn.ir

نويسنده: ناصر جهانيان



چکيده

در اين مقاله، ما توانستيم جهات گوناگوني که وقف در شريعت اسلام دارد بررسي کنيم.روشن شد که وقف يکي از بزرگترين نهادهاي اسلامي بخش سوم در کنار نهاد عظيم بيت‌المال و دولت است، و از اين جهت، نقش بسيار بزرگي در احياي بخش سوم اقتصاد در زمينه افزايش سرمايه فيزيکي، سرمايه انساني، بهره‌وري، کاهش فقر نسبي، و حذف فقر مطلق به مثابه علل مستقيم و غير مستقيم توسعه اقتصادي مي‌تواند ايفا کند.
واژگان کليدي:وقف، توسعه اقتصادي، بخش سوم اقتصاد، انباشت سرمايه فيزيکي، انباشت سرمايه انساني، بهره‌وري، عدالت توزيعي، نابرابري، فقر مطلق، فقر نسبي.

مقدمه

پس از جنگ جهاني دوم و آغاز پروژه توسعه در کشورهاي جهان سوم نقش دولت در سرنوشت اين کشورها بسيار پررنگ شد. مردم از صحنه امور کنار گذاشته شدند و فعاليت‌هايي که در جوامع کشاورزي بر عهده مردم بود دولت متحمل آن‌ها شد. اما نظريه‌هاي توسعه دولت‌سالاري را برنتابيدند و در نهايت حکم به کمتر دخالت کردن دولت داده و پديده جهاني‌شدن هم به اين روند کمک کرده و امروزه دولت‌هاي ملي با چالش‌هاي عديده‌اي مواجه هستند به نحوي که کارآمدي و مؤثر بودن فعاليت‌هايشان منوط به دخالت کمتر، و حضور گسترده‌تر مردم در فعاليت‌هاي اقتصادي و اجتماعي مي‌‌باشد. از اين رو، ضرورت نگاه مجدد به فعاليت‌هاي وقفي و امور مشابه جهت ورود به عصر جديد احساس مي‌‌شود.
با توجه به فرايند خصوصي‌سازي در ايران و جهان و با توجه به روند ثروتمند شدن بخش خصوصي در نتيجه فرايند خصوصي‌سازي، لزوم فرهنگ‌سازي براي تأسيس بنيادهاي وقفي از سوي سرمايه‌داران و همه مردمي که ثروتي مي‌‌اندوزند شديداً احساس مي‌شود. اين فرهنگ‌سازي موجب مي‌شود که فعاليت‌هاي اقتصادي مربوط به وقف امکان مناسبي براي توسعه اقتصادي و اجتماعي، و نيز ارتقاي بهره‌وري و اجراي عدالت اجتماعي و اقتصادي به ارمغان بياورد.
از اين‌رو، نگاهي مجدد به ارزش وقف در اسلام و رابطه آن با توسعه اقتصادي در عصر جديد کاملاً احساس مي‌شود. وقف مي‌تواند به انباشت سرمايه فيزيکي، انباشت سرمايه انساني، و بهره‌وري به مثابه علل مستقيم رشد اقتصادي کمک شاياني کند. جالب اين است که اين کمک به نحوي است که موجب عادلانه شدن رشد و موافق با فقرا بودن آن خواهد شد. بنابراين، يکي از ابزارهاي مهم اقتصاد اسلامي براي ايجاد رشد عادلانه نهاد اصلاح شده وقف است که مي‌تواند در عصر جهاني‌شدن به کمک دولت اسلامي بشتابد و موجب رفاه جامعه اسلامي شود. اين مقاله در صدد بحثي کاملاً علمي و مکتبي در اين موضوع مهم است. ابتدا به مفهوم وقف و ارزش آن پرداخته و سپس توسعه اقتصادي تعريف مي‌شود، آن‌گاه به ارتباط بين ايندو مي‌پردازيم.

مفهوم، مشروعيت، و جايگاه وقف در اسلام
مفهوم وقف

کلمه «وقف» در زبان فارسي به معني ايستادن، ساکن کردن، حبس کردن، توقف، منحصر کردن چيزي را به کسي است(معين، 1376، ص 5047). در اصطلاح فقه و حقوق نيز مفهوم نگاهداشتن، بازداشتن، و منحصر کردن در همه جا مورد نظر است. عمده فقهاي متقدم و متاخر از تعبيرات مشترکي براي معرفي وقف استفاده کرده‌اند، و آن را «تحبيس‌الاصل و تسبيل يا اطلاق المنفعه» معنا کرده‌اند. اين تعريف از روايات اقتباس شده که به برخي از آن‌ها اشاره خواهيم کرد. منظور از تحبيس ممنوعيت مال وقفي از جميع نقل و انتقالات مالي است(مگر در موارد استثنايي)، و مراد از تسبيل هم اين است که منفعت مال وقفي از قبيل سکونت در خانه و خوابگاه، تشکيل کلاس در مدرسه، نماز خواندن در مسجد، عبور از پل، درمان در بيمارستان و... در انحصار کساني (موقوف‌عليهم) است که وقف به نفعشان انجام گرفته است(السيد البجنوردي، 1377، صص 231 – 233). از منظر حقوق، وقف عمل حقوقي خاصي است که در شمار «عقد معين» قرار دارد و به موجب آن مالکي، به منظور رسيدن به هدف معنوي و اخلاقي، مال يا بخش معين از دارايي خود را «حبس» مي‌کند تا از انتقال مصون بماند، و منافع آن را به مصرف در راه رسيدن به هدف خويش اختصاص مي‌دهد. براي مثال، مالکي مي‌خواهد به دانشجويان با استعداد و بي‌بضاعت کمک کند ساختمان چند طبقه‌اي مي‌سازد و آن را به خوابگاه اين گونه دانشجويان اختصاص مي‌دهد. ماده 55 قانون مدني نيز که در تعريف وقف مي‌گويد: «عين مال حبس و منافع آن تسبيل شود» اشاره به همين معني است تا به اجمال ارکان عمل حقوقي منشأ وقف را معين سازد(کاتوزيان، 1377، ص 117).
در وقف، قصد قربت شرط نيست؛ ولي از اعمال مستحبي است که ثواب فراواني دارد(الموسوي الخميني(ره)، 1416ه ق، ص 55)(1) مالي که وقف مي‌شود، بايد عيني باشد که سودبردن از آن، موجب از بين رفتن آن نشود؛ بنابراين فقط کالاهاي سرمايه‌اي مانند زمين، خانه، مزرعه، درختان، کتاب‌ها و زيورآلات و حيوانات و ابزار توليد را مي‌توان وقف کرد و کالاهاي مصرفي(2)و منافع اموال و انسان و نيز ديون را نمي‌توان وقف نمود(همان، ص 61، م 31). واقف به صورت معمول کسي است که داراي کالاهاي سرمايه‌اي مازاد بر نياز خود است.
وقف تقسيمات گوناگوني دارد. از جمله تقسيم آن به «وقف انتفاع» و «وقف منفعت» است. اگر نظر واقف، از وقف، تحصيل درآمد مادي نباشد آن را «وقف انتفاع» گويند مانند احداث مسجد در زمين ملکي خود و يا زمين موات و امثال اين‌ها. و اگر نظر واقف از وقف، تحصيل درآمد باشد تا در مصرف معلومي هزينه شود آن را «وقف منفعت» نامند. مانند وقف چند دکان براي حفظ و اداره مسجد و يا مدرسه‌اي. انواع وقف انتفاع را «اصول وقف» هم ناميده‌اند(الکبيسي، 1364، ص 114). وقف از جهت موقوفٌ ‌عليه بر پنج قسم است:
1.وقف بر جهات مذهبي مانند وقف براي مساجد، حسينيه‌ها، مقبره‌ها و...
2.وقف در جهت مصالح عامه اقتصادي مانند وقف براي پل‌ها، جاده‌ها، سدها، بيمارستان‌ها، مدارس و...
3.وقف براي عناوين کلّي، مانند: فقيران، سادات، عالمان، جنگ‌زدگان، معلولان، سالخوردگان، يتيمان و...
4.وقف براي افراد خاص مثل اين‌که کسي مال خود را براي فرزندان خود يا دوست يا فرد ديگر وقف نمايد.
5.وقف در جهت «في سبيل‌اللّه»؛ اگر مالي «في سبيل‌اللّه» يعني «در راه خدا» وقف شود، منافع آن را مي‌توان در هر راهي که ثواب دارد، صرف کرد(الموسوي الخميني(ره)، 1416ه ق، ص 62، م 34).

مشروعيت وقف

در مشروعيت وقف در فقه تشيع شک و شبهه‌اي وجود ندارد و فقهاي گرانقدر از گذشته تاکنون به عنوان يک باب فقهي با آن برخورد کرده و به بحث در مورد خصوصيات و شرايط آن پرداخته‌اند. در فقه اهل سنت نيز موضوع همين گونه است و تمام فرق اسلامي وقف را جايز مي‌دانند.(3) البته، وقف از نهادهاي تأسيسي اسلام نيست، بلکه از نهادهاي امضايي است که شارع بناء عقلا بر وقف راتاييد کرده است و پيش از اسلام اين سنت حسنه در ميان ساير اقوام و مذاهب وجود داشته است. منتها در صدر اسلام اين نهاد از جهات مختلف با اوقاف ديگر جوامع تفاوت کيفي پيدا کرد. به هر تقدير، در قرآن آيه‌اي صريح در مورد وقف وخصوصيات آن وارد نشده است، ولي با استناد به آن‌که وقف از مصاديق بارز برّ و نيکوکاري است، در زمره انفاق، صدقات، حسنات، تعاون، عمل صالح، خيرات و اعمال بّر، که به کرات در قرآن مورد تشويق و ترغيب است، قرار مي‌گيرد. در اين خصوص قطب راوندي در فقه‌القرآن آياتي را ذکر مي‌کند که شأن نزولش در مورد وقف کردن اصحاب رسول خدا مي‌باشد(القطب الراوندي، 1405 ه، صص 294- 289). با اين وجود در روايات فراواني، به طور ضمني و يا صريح به ذکر فضيلت وقف و احکام و شرايط آن پرداخته‌اند و از آن به صدقه جاريه تعبير شده است. مرحوم سيدمحمدکاظم طباطبايي يزدي در عروه‌الوثقي برخي از اين احاديث را ذکر مي‌کند ‍.(4)

جايگاه وقف

وقف يکي از نهادهاي اسلامي در کنار ديگر نهادهايي هم‌چون قرض‌الحسنه، هبه، صدقه، عاريه، و... مي‌باشد که روح برادري، محبت به هم‌نوع، احسان و همکاري و تعاون در جامعه را گسترش مي‌دهد. امتياز وقف اين است که عملي است صالح و باقي، و انفاقي است عاري از منت، و احساني است ‌خالي از اذيت و بدور از تحقير شخصيت ديگران، و تصدقي است دايمي و مستمر و بدون ريا، و دسته‌گل زيبايي است که براي انسان ذخيره مي‌شود (5) ، ضمن اين‌که عامل بقاي نام واقف در دنيا، و خلود و جاودانگيش در بهشت مي‌شود. آيات و روايات بسياري بر اين نکته تأکيد دارند که بعد از واجب بودن محبت اهل‌بيت عصمت و طهارت اقشار (مؤمنان، دانشمندان، عاقلان، نيک خواهان، نيکان، راهنمايان به سوي خير، يادآوران خدا، فقيران، زنان، زن و شوهر نسبت به هم، کودکان، فرزند، همسايه، کسي که با تو دشمني نمي‌کند، دوست پدر و...) شايسته برخورداري گسترده از محبت هستند(ر.ک: محمدي ري‌شهري، 1379، صص 24 - 26 و صص543 - 545). البته محبت، برادري و تعاون در صورتي از استحکام برخوردار است که مبناي مستحکم و ثابتي داشته باشد و اين امر بدون توجه به عالمي برتر و گذشت از نيازهاي مقطعي امکان‌پذير نيست. از اين جهت است که قصد قربت در وقف شرط کمال آن است، هرچند شرط صحت نباشد.
اين ويژگي برادري و محبت به يکديگر درون امت اسلامي موجب شده است که فقر درون جوامع اسلامي عربي نسبت به ديگر کشورهاي هم‌سطح غيراسلامي کاهش چشمگيري داشته باشد. زيرا نهادهاي خانواده هم‌بسته، و صدقات به معناي اعمش که شامل وقف هم مي‌شود نمي‌گذارند فقر مطلق در کشورهاي اسلامي حاد شود. (6) اين ويژگي کار ديگري هم مي‌کند. آن کار ديگر گسترش بخش سوم اقتصاد در جوامع اسلامي نسبت به ديگر جوامع مي‌باشد.(7)بخش سوم بخش اجتماعي و مردمي اقتصاد است که امروزه بنيادهاي خيريه و اوقاف يکي از مهمترين اجزاء اين بخش هستند.
ادعاي ما اين است که در اکثر جوامع چون بخش اول اقتصاد يعني بنگاه‌هاي خصوصي و بازارها، و بخش دوم اقتصاد يعني بخش دولتي وظايفشان را که در حوزه عدالت اقتصادي قرار دارد به درستي انجام نمي‌دهند لذا بخش سوم دست روي دست نمي‌گذارد و وارد صحنه اقتصاد مي‌شود و کمبودهاي جامعه را تا حد امکان و ظرفيت وجوديش جبران مي‌کند. يعني تا حدي کمبود عدالت اقتصادي از قبيل کمبود اشتغال، برابري، رفاه و آسايش مردم را تعديل مي‌کند. والا در جامعه عدل اسلامي که قرار است همه چيز در جاي خودش قرار بگيرد وظيفه بخش سوم احسان اقتصادي از جمله وقف، قرض‌الحسنه، صدقه، عاريه، و... مي‌باشد، و اين که رشد اقتصادي عادلانه تحقق پيدا کند وظيفه بخش اول و بخش دوم اقتصاد است. يعني در جامعه سالم اسلامي بخش اول با سازندگي و عمران ثروت‌سازي و اشتغال‌آفريني مي‌کند، ماليات‌ها و واجبات مالي ديني و ملي خود را مي‌پردازد و از اين طريق به تحقق عدالت اقتصادي کمک مي‌کند؛ بخش دوم هم با مديريت و برنامه‌ريزي صحيح، ايجاد فرصت‌هاي برابر براي همگان، و تخصيص بهينه و عادلانه بودجه عدالت اقتصادي را به کمال مي‌رساند. اما چون در جاي خودش به اثبات رسيده است که احسان زيربناي عدالت است، و بدون رفتارهاي برادرانه و محبت‌آميز رفتارهاي عادلانه هم ثمربخشي لازم را نخواهد داشت لذا مي‌بايست در ترويج بخش سوم و نهادهاي اسلامي آن يعني وقف، قرض‌الحسنه، و... تلاش‌هاي وافري از سوي رهبران اخلاقي و روحاني جامعه اعم از نخبگان روحاني، دانشگاهي، و اقتصادي انجام پذيرد.
بنابراين، جايگاه وقف در اسلام در توجه عميق به جايگاه احسان اقتصادي و عدالت اقتصادي درک مي‌شود. نه بايد وقف و قرض‌الحسنه و ديگر نهادهاي بخش سوم را آنقدر بزرگ کرد که بخواهيم با آن‌ها بيشتر مشکلات نظام اقتصادي جامعه اسلامي را حل کنيم و به تمدن‌سازي اسلامي بپردازيم، و نه آنقدر آن‌ها را کوچک کنيم که بگوئيم ديگر وقف، و قرض‌الحسنه و... کارايي لازم را ندارند و بدان‌ها بي‌توجه باشيم. اگر در تمدن قديم اسلامي با وقف خيلي کارها انجام پذيرفت بدين خاطر بود که دولت‌ها و بخش خصوصي وظايفشان را درست انجام نمي‌دادند و عدالت و کارايي در حداقل بود، لذا خيرخواهان اعم از علما و قدرتمندان کمبود عدالت را از طريق وقف و خيرات تا حد زيادي جبران مي‌کردند. به عبارت ديگر، دولت را دور مي‌زدند و اموال ثروتمندان را در مسير خيراتي چون راه‌سازي، پل‌سازي، بيمارستان‌سازي، مدرسه‌سازي، دانشگاه‌سازي، قنات‌سازي، و... براي عموم مردم يا براي فقرا و اقشار خاص قرار مي‌دادند.
بدين ترتيب، حد احسان اقتصادي و حد عدالت اقتصادي و درصد سهم هريک از ايندو در نظام اقتصادي اسلام روشن مي‌شود. شايد بتوان گفت که حدود 90 درصد به عدالت اختصاص دارد، و 10 درصد باقيمانده سهم احسان است که بخش عمده‌اي از اين 10 درصد به وقف مي‌رسد. البته، در عصر کنوني با توجه به واقعيات نظام‌هاي اقتصادي موجود در جهان مي‌بايست به وقف از دو جنبه احسان اقتصادي و جبران نقائص بازار و دولت توجه کرد. بنابراين، مي‌توان از جنبه واقعي نظام‌هاي اقتصادي نقش وقف را بيشتر دانست. ولي در نظام‌سازي صحيح اقتصاد اسلام نقش وقف و ديگر نهادهاي بخش سوم بيش از 10 درصد نيست.

تعريف توسعه اقتصادي و اجزاء آن

امروزه، واژه توسعه، در فرهنگ عمومي مردم جهان رواج تام يافته و اکثر مردم خواهان نيل به آن هستند. دو نوع توسعه در جهان امروز پديد آمده است؛ غيرعمدي (برنامه‌ريزي نشده)، و عمدي (برنامه‌ريزي‌شده). نوع اول در غرب اتفاق افتاد، و کشورهاي غربي توسعه‌يافته شدند. در جريان فرايند توسعه در اين کشورها ساختارهاي فرهنگي، اجتماعي، سياسي، و اقتصادي متحول شدند، بدون اينکه کوشش‌هاي سنجيده، عام و فراگير برنامه‌ريزي‌شده ناظر به کل جامعه صورت گرفته باشد. نوع دوم در جهان سوم رخ داده يا در حال وقوع است، در اين نوع از توسعه فرايند تغيير کوتاه مدت توسعه‌اي توسط عاملان فعال اعم از دولت و مردم، نخبگان و حرکت‌هاي اجتماعي و سازمان‌ها انجام مي‌شود.
توسعه، خواه ناظر به پيشرفت جامعه‌هاي اروپايي بعد از رنسانس و انقلاب صنعتي باشد و خواه ناظر به مرحله گذار کشورهاي جهان سوم از مرحله جامعه‌هاي سنتي به جامعه‌هاي صنعتي، اصطلاحي است که براي يک تحول جديد و بي‌سابقه وضع شده است؛ تحولي که زندگي مرفه‌تري را از نظر مادي فراهم مي‌کند و به لحاظ نهادينه بودن جديدتر است و از نظر فناوري کاراتر است. براي شناخت دقيق مفهوم توسعه، معاني لغوي، جامعه‌شناختي و اقتصادي آن را بررسي مي‌کنيم:

معناي لغوي

واژه توسعه در فارسي و واژه تنميه و عمران در عربي، معادل لفظ انگليسي (Development) است که مشتق از واژه (Develop) است. ريشه کلمه develop از واژه فرانسوي قديم(قرن هجدهم، 1750) desveloper به معناي بازکردن(بسته و غيره)، آشکار شدن و از پوسته و غلاف درآمدن است. اين پوسته و غلاف هم در زبان انگليسي‌(Envelope) است.(8) اصل آن از واژه enveloper به معناي پيچيدن، پوشاندن، درلفاف گذاشتن، فراگرفتن، دورچيزي را گرفتن، احاطه کردن مي‌باشد. خود اين واژه از قرن 14 بوده و انگليسي فرانسوي است.
به هر تقدير، معناي توسعه پيشرفت تدريجي و جلو‌رونده است از حالت پايين‌تر يا ساده‌تر به حالت بالاتر يا پيچيده‌تر. مانند توسعه يک دانه به گياه؛ يا توسعه يک صنعت. اين واژه مترادف است با پيشرفت، ترقي، رشد، گسترش تدريجي، تطور يافتن، عمران، تکامل، شکوفايي؛ و متضاد انحطاط و رکود مي‌باشد.

معناي عام

توسعه تحولي بلندمدت و فرايند اجتماعي جامعي است که در آن کل نظام اجتماعي در ابعاد اقتصادي، سياسي، اجتماعي، و فرهنگي بطور هماهنگ و با خودمختاري و آزادي نسبي رشد و ارتقاء مي‌يابد، و در جهت ارزش‌هاي حاکم بر آن نظام ثروت، قدرت، منزلت، و معرفت توليد مي‌کند.(9)
بنابراين، توسعه داراي ابعاد گوناگوني است: توسعه اقتصادي، توسعه سياسي، توسعه اجتماعي، و توسعه فرهنگي. تداوم و پايداري توسعه بستگي تام به حرکت در راستاي همه ابعاد مذکور دارد، ولي اولويّت دادن به يک بُعد مستلزم نفي ابعاد ديگر نيست. ميزان در اين مرزبندي، تعيين اولويّت ارزش‌هاي نهادينه شده در فرهنگ هر جامعه است، اعمّ از اين که آن جامعه ديني باشد يا غير ديني. جهان‌بيني، اخلاق، و الگوهاي عملي و فقه هر جامعه مي‌تواند داراي نقشي حايز اهميت باشد. اگر جامعه‌اي بينش مادي، اخلاق سودپرستانه، و رفتارهاي مبتني بر حقوق طبيعي و قراردادي داشته باشد نوع خاص جوامع غيرديني توسعه‌يافته پديد مي‌آيد که ثروت مهم‌ترين ارزش بوده و بنابراين، برآيند نظام سرمايه‌سالارانه خواهد بود. ولي اگر مبتني بر بينش توحيدي، اخلاق الهي، و فقه مترقي اسلام باشد جامعه توسعه‌يافته ديني پديد خواهد آمد که ثروت، قدرت، منزلت، و معرفتي ارزشمند خواهد بود که در راستاي قرب الهي و ايجاد جامعه‌اي عادله باشند.

معناي اقتصادي

در اين قسمت، ابتدا چند تعريف از اقتصاددانان توسعه ارائه مي‌کنيم:
تعريف اول
فرانسوا پرو، اقتصاددان فرانسوي، ضمن توجه به علل فرهنگي، توسعه اقتصادي را بدين‌گونه تعريف مي‌کند: «توسعه اقتصادي ناشي از تغييرات روحي و اجتماعي قوم يا ملتي است که در نتيجه اين تغييرات روحي و اجتماعي قدرت توليدي نظام اقتصادي در يک جبهه وسيع پيوسته و مداوم افزايش مي‌يابد»(موسايي، 1374، ص 44 و 45). اين تعريف، گرچه مفهوم توسعه اقتصادي را به خوبي تبيين مي‌کند ولي علت قريب يا مستقيم توسعه اقتصادي را که به تعبير سيمون کوزنتس، اقتصاددانِ آمريکايي برنده جايزه نوبل اقتصاد، «به کارگيري روش‌هاي توليد مبتني بر دانش» است، توضيح نمي‌دهد(کوزنتس، 1372، ص 17).
تعريف دوم
برخي اين علت قريب يا مستقيم را «عصاره و جوهر» توسعه اقتصادي دانسته و مي‌گويند: «فقط يک پديده اساسي است که وجود آن، عامل مشترک بين همه کشورهاي توسعه يافته و فقدان آن، وجه مشترک تمامي کشورهاي توسعه نيافته است. طبيعتاً همين پديده «عصاره و جوهر» توسعه اقتصادي است. اين پديده، اين است که توليد در کشورهاي توسعه يافته متکي بر مباني علمي و فني نوين بشري است؛ در حالي که توليد در کشورهاي توسعه نيافته با اتکاي عمده بر مباني علمي و فني سنتي صورت مي‌گيرد».(10)
بنابراين، توسعه اقتصادي را نيز چنين تعريف مي‌کنند: «توسعه اقتصادي فرايندي است که طي آن مباني علمي و فني توليد از وضعيت سنتي به وضعيت مدرن متحول مي‌شود»(عظيمي،1371، ص 178). کيندل برگر نيز تعريف مشابه‌اي دارد: «رشداقتصادي فقط به معناي توليد محصول بيشتر است ولي توسعه اقتصادي هم بر معناي توليد بيشتر دلالت دارد و هم بر معناي پديد آمدن تحول در چگونگي توليد محصول، و بر تجديد نظر در تخصيص منابع و نيروي کار بر شعبه‌هاي مختلف توليد دلالت دارد»(کيندل برگر،1351، ص 7).
تعريف سوم
به‌نظرما، تعريفي که کوزنتس از رشدنوين اقتصادي يا همان توسعه اقتصاديِ اتفاق‌افتاده در غرب مطرح کرده‌است تعريفي‌جامع مي‌باشد: «افزايش بلندمدت ظرفيت‌توليد به منظورافزايش عرضه‌کل تا بتوان نيازهاي‌جمعيت را تأمين‌کرد. افزايش ظرفيت بلندمدت توليد بستگي به ترقيات نوين فني و تطبيق آن با شرايط نهادي و ايدئولوژيک مورد تقاضاي آن دارد»(کوزنتس، 1372، ص 17). مطابق اين تعريف، توسعه اقتصادي چهار جزء دارد:
1.افزايش مداوم در عرضه کالاها وخدمات (تعريف رشد اقتصادي)
2.هدف نهايي، تأمين نيازهاي جمعيت يا تقليل کمبود کالاها و خدمات يا ايجاد ثروت و رفاه اقتصادي بيشتر براي مردم است
3.پيشرفت تکنولوژي و ترقيات فني عامل پر اهميتي در رشد اقتصادي است که رشد بازدهي براي توليد کالاهاي مورد نياز جمعيت را تأمين مي‌کند(علت قريب يا مستقيم يا به تعبير کوزنتس «‌بکارگيري روش‌هاي توليدي مبتني بر دانش‌»)
4.براي استفاده بهتر و موثرتر از تکنولوژي نوين و توسعه داخلي آن، تطبيق شرايط نهادي و ايدئولوژيک براي استفاده کاراتر از نوآوري‌ها توسط دانش انساني ضروري است (علت غيرمستقيم).
به نظر کوزنتس، اين علت غيرمستقيم همان سکولاريسم، برابري حقوقي، و ناسيوناليسم است. اين همان چيزي است که امروزه بدان زيربناي اجتماعي مي‌گويند. يعني، زيربناي اجتماعي لازم براي توسعه در غرب نهادهاي بي‌شمار ايجادشده ناشي از سه مفهوم فوق مي‌باشد.
مي‌توان اين تعريف را بدين ترتيب شفاف‌تر کرد که: توسعه اقتصادي به معناي افزايش مداوم توليد به منظور مصرف و رفاه بيشتر مردم است. اين مهم از طريق علت مستقيم رشد، يعني انباشت سرمايه فيزيکي، انباشت سرمايه انساني، و بهره‌وري يا استفاده بهينه از اين دو سرمايه(توليد مبتني بر علم) تحقق مي‌يابد. اما علت غيرمستقيم رشد، فرهنگ مترقي و پيش‌برنده، سياست‌هاي عقلاني و عادلانه دولت، نهادهاي جامعه و... نام برد. در واقع، برخي الگوهاي رشد نشان مي‌دهند که ايجاد سرمايه فيزيکي و انباشت مهارت‌ها و استفاده کارا از ايندو علل ثروت ملل هستند، اما اينکه چرا برخي کشورها سرمايه‌گذاري بيشتري مي‌کنند و چرا تعدادي از آن‌ها به فنّاوري و بهره‌وري بالاتري دست مي‌يابند، پاسخش در عللي چون سياست‌هاي دولت، نهادهاي جامعه، و... مي باشد. اين نکته‌اي است که اخيراً هال و جونز (1999) بدان رسيده و از آن به «زيربناي اجتماعي» تعبير کرده‌اند.(11)
تاکنون تعريف توسعه اقتصادي از ديدگاه ارزش‌هاي مکتبي سکولار غربي بيان شد. اما از آنجا که هر نظام اجتماعي و فرهنگي ارزش‌هاي مستقل و ويژه خودش را دارد بطور طبيعي تعريف خاص خودش را از توسعه با حفظ جوهر و علت مستقيم رشد اقتصادي را خواهد داشت. بنابراين، از ديدگاه مکتب اقتصادي اسلام و در چارچوب يک نظام اجتماعي و فرهنگي اسلامي مانند ايران مي‌بايست تعريف ويژه‌اي از توسعه اقتصادي اسلامي ارائه کرد، تا در بررسي ارتباط بين وقف و توسعه روشن باشد که منظور چه نوع توسعه‌اي مورد نظر است، و وقف چگونه بر توسعه اقتصادي اسلامي تأثيرگذار است.

تعريف توسعه اقتصادي اسلامي

توسعه اقتصادي اسلامي فرايند هدايت‌شده تغييرات ساختار اقتصادي و افزايش مداوم نظام توليدي درون نظام اقتصادي يک کشور اسلامي است که رشد اقتصادي مداوم (12) ، کاهش مداوم نابرابري، و حذف فقر مطلق را به دنبال خواهد داشت.(13)در اين فرايند، علت مستقيم توسعه انباشت سرمايه فيزيکي، انباشت سرمايه انساني، و بهره‌وري مي‌باشد. در اين مسأله تفاوت چنداني با غرب وجود ندارد. اما علت غيرمستقيم توسعه اقتصادي اسلامي دو چيز است:
1.جهان‌بيني، اخلاق، و فقه اسلام، رفتار رهبران نظام، و رفتار نخبگان مؤمن و متقي: که نظام شخصيت ايماني را مجسم مي‌کنند.
2.دولت متعهد به اسلام و مردم، سالم و دور از فساد، عاقل، معنوي، توسعه‌خواه، و عدالت‌طلب: براي بسط ارزش‌هاي توسعه‌اي ديني و ماندگاري آن در ميان جامعه به چنين دولتي نياز است، تا با تأسيس نهادهاي مناسب و انجام سياست‌هاي عادلانه رشد اقتصادي مداوم، کاهش مداوم نابرابري، و حذف فقر مطلق را به ارمغان آورد.
يکي از اين نهادهاي مناسب براي رشد اقتصادي مداوم، کاهش مداوم نابرابري، و حذف فقر مطلق نهاد وقف است، البته، به شرطي که نهاد وقف از طرق مختلف شرعي، قانوني، و مديريتي اصلاح شود تا بتواند نيازهاي عصر جديد را با توجه به جايگاهش در اسلام تأمين کند.

نقش وقف در انباشت سرمايه فيزيکي

بي شک يکي از مهمترين عناصري که در ادبيات رشد و توسعه از آن به عنوان مهمترين عامل توسعه و حتي تنها عامل توسعه و يا موتور توسعه ياد کرده اند، سرمايه فيزيکي است. برخي از اشکال سرمايه فيزيکي عبارتند از:
1.سرمايه ثابت اقتصادي: اين سرمايه شامل تأسيسات عام المنفعه، وسايل حمل و نقل، راه‌ها، خطوط راه‌آهن، برق، گاز، ارتباطات، ابنيه و ساختمان‌ها است. بدون وجود اين سرمايه‌ها، توليد کالاها و خدمات امکان‌پذير نيست.
2.سرمايه مولد اقتصادي: کالاهاي مصرفي با استفاده از اين سرمايه‌ها توليد مي‌شوند. ماشين‌آلات توليدي، کارخانجات و ادوات کشاورزي نمونه‌هايي از سرمايه‌هايي هستند که در اقتصاد از اهميت زيادي برخوردارند(ستاري‌فر، 1374، ص 118).
واقفين مي‌توانند به انباشت سرمايه فيزيکي کمک کنند؛ چرا که کارهاي اينان اگر به شکل فعاليت‌هاي عام‌المنفعه از قبيل مدرسه‌سازي، پُل‌سازي، بناي مساجد و بيمارستان‌ها و يا احداث مؤسسات توليدي و وقف آن‌ها صورت پذيرد به‌طور مستقيم، اين نوع سرمايه را افزايش خواهد داد، و در ضمن، اين نوع فعاليت‌ها اشتغال‌زا هم خواهد بود، و موجب افزايش درآمد مردم و رشد اقتصادي خواهد شد. علاوه بر اين‌ها، اگر کارهاي بخش سوم و سرمايه‌گذاري‌هاي وقفي به شکل کمک به فقرا انجام شود، موجب گستردگي بازار و افزايش تقاضا مي‌شود و اين نيز افق سرمايه‌گذاري را روشن‌تر مي‌کند و انگيزه‌ي لازم براي آن را فراهم مي‌آورد.
به هر تقدير، هنگامي که به تاريخ اوقاف مراجعه کنيم ملاحظه مي‌شود که «اصول وقف» مواردي چون مسجد، مدرسه، مشهد، زاويه، مصنعه(آب‌انبار)، مقبره، کتابخانه، بيمارستان، تيمارستان، کاروانسرا، و... بوده که منافعشان بطور عمده به مصرف عموم مردم به ويژه فقرا مي‌رسيدند. توسعه شبکه‌هاي آبياري با حفر چاه‌ها و قنوات و وقف آن‌ها در بين مسلمانان، از اقدامات امام علي است. در حديثي امام صادق‌ گوشه‌اي از فعاليت‌هاي شخصي حضرت علي‌ را بيان کرده است:«آزاد کردن هزار برده، وقف صد هزار درخت خرما، وقفِ املاکي در خيبر، وادي‌القري و مزرعه‌هاي ابي نيزر، بغيبغه، رباح، ارينه، رَغَد و رزين براي مؤمنين، احداث صد حلقه چاه در زمين ينبع و وقف آن براي حجاج بيت‌اللَّه الحرام، حفر چندين حلقه چاه در راه مکه، کوفه و...»(ابن شهر آشوب، 1379 ه، ص 123).
در اين قسمت، فقط به مواردي از وقف بيمارستان در تاريخ اوقاف اشاره مي‌کنيم که شاهد احساسات لطيف و افکار عميق مسلمانان خيرخواه براي کمک به هم‌نوعان خود مي‌باشد: «ابن طولون به سال 259 ه بيمارستان و تيمارستاني با صرف هزينه‌اي به مبلغ 60000 ريال احداث و ملک پر درآمدي براي حفظ و اداره آن وقف کرد»(الکبيسي، 1364، ص 125). جرجي زيدان مسيحي در تاريخ تمدن مي‌نويسد: «... بيمارستان‌هاي اسلامي در کمال نظم و ترتيب اداره مي‌شد. و بدون توجه به مذهب و مليت و شغل، همه بيماران با نهايت دقت معالجه مي‌شدند. هر نوع بيماري، سالن يا سالن‌هاي ويژه داشت. بيماران، معاينه، و دوا و غذاي آنان تعيين مي‌شد. اگر بيماري در بيمارستان فوت مي‌کرد، هزينه کفن و دفن او از طرف بيمارستان پرداخت مي‌شد...»(به نقل از: الکبيسي، 1364، ص 125). در بيمارستان‌هاي بزرگ، علم طب و داروسازي نيز تدريس مي‌شد و هزينه‌هاي بيمارستان‌هاي موقوفه معمولا از درآمد موقوفاتي بود که براي آن‌ها قرار داده بودند. در لبنان موقوفه‌اي است که از عوايد آن بايستي دو نفر هر روزه در بيمارستان‌ها بر بالين بيماران حاضر شوند و در حالي که با هم به آهستگي صحبت مي‌کنند، به طوري که مريض صداي آن دو نفر را بشنود، اين جملات را به طور عادي رد و بدل کنند: مي‌بيني که از روز گذشته حالش خيلي بهتر است؟ چشمهايش را ببين؟ قيافه‌اش را نگاه کن! تا بيمار با شنيدن سخنان آنان اميدوار شود و از اين راه نيز، کمکي بوي شده باشد. در بيمارستان سلطان «قلاوون»، در قاهره، گروه نمايشي مخصوصي بود که با اجراي نمايشنامه‌هاي کمدي بيماران را شاد مي‌کردند. خوانندگاني بودند که در اواخر شب بر بالاي گلدسته‌هاي مسجد بيمارستان، سرودهاي مذهبي و ترانه‌هاي لطيفي را با صداي خوش، زمزمه مي‌کردند تا بيماراني که از شدت درد به خود مي‌پيچيدند و شب را بيدار مانده بودند با شنيدن آواي روح‌بخش آنان، اعصابشان آرام گيرد و نشاط روحي خود را باز يابند(الکبيسي، 1364، ص 126-125).

نقش وقف در انباشت سرمايه انساني

يکي از علل مستقيم رشد اقتصادي پايدار انباشت مهارت‌هاي فني، حرفه‌اي، و علمي است. البته قبل و همراه و بعد از اين انباشت، همواره مي‌بايست انسان مورد نظر مکتب حاکم بر آن جامعه تعليم و تربيت شود تا تعهد اجتماعي لازم براي هدر نرفتن سرمايه‌گذاري در نيروي انساني ماهر، و عدم فرار مغزها و تخصص‌ها ايجاد گردد. از اين جهت، برپايي نظام آموزش عمومي (از طريق مدارس، دانشگاه‌ها، حوزه‌ها، رسانه‌هاي عمومي، و به ويژه مساجد و حسينيه‌ها و...، و بالاخص ارتباطات چهره به چهره) جهت ارتقاي فرهنگ ديني و تصحيح روابط اجتماعي اولين اقدام در اين مسير مي‌باشد. سرمايه‌گذاري در تبليغ دين و فرهنگ قرآني هم جهان‌بيني را اصلاح مي‌کند، و هم اخلاق و رفتار را. بدين ترتيب، سليقه و ترجيحات مسلمانان به هم نزديک مي‌شود. افزايش اين انباره سرمايه انساني موجب روشن شدن اولويت‌هاي اجتماعي، سهولت برنامه‌ريزي، و آمادگي مسلمانان براي گذشت و تحمل سختي جهت نيل به سعادت و کمال و عدالت مي‌شود. سرمايه اجتماعي مبتني بر روابط جاهلي قبيله‌اي و طايفه‌اي جاي خود را به سرمايه اجتماعي مبتني بر روابط برادارانه و عاطفه ايماني و عدالت‌خواهانه امت مي‌دهد و حاکميت قانون جانشين سنت‌ها و روابط جاهلي و خويشاوندگرايي مي‌شود. عمل به عهد و قرارداد يک سنت اسلامي است که نقش اساسي در ايجاد انگيزه براي سرمايه‌گذاري و اشتغال مي‌کند.
بي‌ترديد نقش وقف در تربيت انسان‌هاي متعهد و ارتقاي فرهنگ ديني بي‌نظير است. چه کسي است که نداند حوزه‌هاي ديني، مساجد، تکيه‌ها، حسينيه‌ها، مشاهد مشرفه، و اماکن متبرکه بطور عمده از منابع وقفي اداره مي‌شوند؟ اين از جنبه توليد انسان‌هاي متعهد. اما از بعد توليد انسان‌هاي ماهر.
از ديدگاه اسلام، انباشت سرمايه انساني ماهر از انباشت سرمايه فيزيکي که هردو از عوامل رشد اقتصادي جامعه هستند، مهم‌تر مي‌باشد. هنگامي که پيامبر اکرم با مهاجران وارد مدينه شدند، تقريباً از انباشت سرمايه فيزيکي خبري نبود. اما در عوض همه مسلمانان از اندوخته سرمايه انساني بالقوه برخوردار بودند. اقدامات پيامبر اکرم موجب پرورش اين سرمايه و به فعليت رسيدن بازدهي آن شد. اين سرمايه انساني در بخش خصوصي و بازار به صورت کار ماهر جلوه‌گر شد. در ارتقاء انباره سرمايه انساني مسلمانان، بيت‌المال يا بخش دولتي نقش شاياني داشت. اما بخش سوم، و به‌ويژه اوقاف به‌تدريج و با ثروتمندشدن مسلمانان نقش خاص خود را ايفا کرد. اکثر مورخان و محققان به نقش موقوفات در توسعه علم و دانش اشاره کرده‌اند. به عنوان نمونه نظر دانشمند و مورخ معروف ابن خلدون (808- 732 ه) در اين باره چنين است: «نمي‌دانم خداوند چه عنايتي به مشرق مبذول فرموده است، ولي گمان مي‌کنم رواج بازار دانش و پيوستگي سند تعليم در دانش‌ها و ديگر صنايع ضروري و کمالي در آن سرزمين به سبب فراواني عمران و ترقي حضارت(تمدن و شهرنشيني)، و کمک کردن به طالبان دانش از راه وظايف و مقرري‌هايي است که از اوقاف براي آنان معين مي‌شود، و در نتيجه توسعه يافتن اوقاف موجبات رفاه طالبان علم فراهم مي‌آيد»(اميدياني، 1380، ص 60).
جالب اين است که چون بخش دولتي در معرض انواع بي‌ثباتي‌ها بود، تداوم نهضت علمي و تمدني در جهان اسلام به بخش سوم و اوقاف سپرده شده بود. بطور مثال، در نهاد آموزشي بيت‌الحکمه که مأمون بي‌دريغ به پشتيباني از آن برخاست و هزينه‌ها برايش پرداخت زبان عربي با ترجمه کتاب‌هاي فارسي و يوناني توانمند شد. بيت‌الحکمه از نخستين نهادهاي آموزشي بود که موقوفه‌هاي سرشار و گشاده‌دست به عنوان پشتوانه داشت. مأمون که نمي‌خواست پيشرفت علم و دانش به دست و دل‌بازي اتفاقي شخصي و خصوصي خلفا يا بزرگان و سران دولت وابسته باشد، با پديدآوردن موقوفه‌هاي هميشگي از نهضت علمي حمايت کرد(اميدياني، 1380، ص 63).

نقش وقف در افزايش بهره‌وري

امروزه با توجه به رشد جمعيت، کميابي منابع و گسترش رقابت در بازار جهاني، استفاده بهينه و کارآمد از منابع انساني و فيزيکي، و افزايش بهره‌وري آن‌ها، نقش مهمي در رشد اقتصادي کشورها ايفاء مي‌کند. در واقع‌، موتور تازه رشد در جوامع پيشرفته و شبکه‌اي دنيا گروهي از «ويژگي‌هاي کيفي» شامل سازمان، کيفيت‌گرايي، انگيزه، و خود منضبطي مردم است که جاي «نيروهاي کمي» يا نيروهاي کهن پيش‌برنده رشد را – زمين، سرمايه، و منابع طبيعي– که بطور سنتي کشورها را به ثروت مي رساندند گرفته‌اند. اين دگرگوني، ناشي از اهميت يافتن مهارت‌هاي انساني در توليد کالايي و خدماتي در بخش‌هاي خصوصي و عمومي(دولتي) است(رضايي‌نژاد‌، تدبير‌، شماره 88، آذرماه 1377). به عبارت روشن‌تر براي داشتن رشد اقتصادي مداوم يا بايد منابع توليدي فراواني در اختيار داشت و يا سعي شود از منابع موجود استفاده مؤثرتر و بيشتري به عمل آيد. روشن است که به دليل محدود بودن منابع هر کشور اتکاي به روش اول نمي‌تواند کارا باشد. سولو و دنيسون نشان داده‌اند که افزايش بهره‌وري بيش از آنچه قبلاً انتظار مي‌رفت، عامل افزايش رشد اقتصادي بوده است(گيليس و ديگران، 1379، صص86-88). گزارش هيأت بهره‌وري علمي سنگاپور در زمينه بهره‌وري حاکي از آن است که بيش از نيمي از افزايش توليد ناخالص داخلي اين کشور طي دوره 83-1966 ناشي از افزايش بهره‌وري بوده است. در واقع عامل 4 برابر شدن سطح زندگي در سنگاپور طي 17 سال، ناشي از بهره‌وري بوده است. در مقابل در فيليپين مي توان ديد که 7/97 % افزايش محصول بين سال‌هاي 1960-1900 ناشي از افزايش بکارگيري عوامل توليد بوده و تنها 3/2 % مربوط به افزايش بهره‌وري است که اين امر عامل اصلي در عدم توفيق رشد بلندمدت در فيليپين در اين دوره مي باشد(پيمان، نشريه زمينه، 1374، ص 61).
اقتصاد ايران هم از مشکل بهره‌وري در رنج است. در دوره چهل و دوساله (1380-1338 شمسي)، بهره‌وري در اقتصاد ايران منفي بوده است(8/1- درصد). اگر قرار است دولت به رشد 8 درصدي GDP واقعي طي برنامه چهارم توسعه برسد، نياز است تا بهره‌وري(TFP) حدود 2/2 درصد به ميانگين نرخ رشد در آينده کمک کند، البته به شرطي که نرخ‌هاي سرمايه‌گذاري در حدود 30 درصد GDP باقي بمانند. با توجه به اينکه نرخ‌هاي رشد سال‌هاي گذشته کمتر از نرخ فوق بوده است، بايد جبران اين عقب‌ماندگي را هم لحاظ کرد.(14)
مشکل بهره‌وري گريبان‌گير نهاد وقف نيز هست. بنابراين، با احياي بهره‌وري در نهاد وقف مي‌توان رشد درآمدي مناسبي براي جوامع اسلامي فراهم کرد. بطور مثال، در جنوب تهران، مطابق تحقيقي که انجام شده است مي‌توان با ايجاد تحول در مديريت موقوفات، امتناع از واگذاري سرقفلي‌ها وحق اعيان املاک وقفي، سالانه کردن قراردادهاي اجاره‌اي، نوسازي و بازسازي رقبات منفعتي، اختصاص بخشي از درآمدها به سرمايه‌گذاري‌هاي بلند مدت، بازنگري در شيوه‌هاي وقف اموال و املاک، ايجاد اصلاحات در قوانين و مقررات وقفي کشور و فعال‌سازي مشارکت بخش خصوصي در توليت موقوفات ازجمله مهمترين توصيه‌هاي سياستي اين تحقيق در جهت بهبود وضعيت درآمدي رقبات وقفي است(سوري و ياوري، نامه مفيد، شماره 45، ص 111).

نقش وقف در کاهش نابرابري

قبل از ورود به اين بحث دو مقدمه در مورد ماهيت عدالت توزيعي و تأثير بخش سوم در کاهش تضاد رشد و عدالت مطرح خواهد شد.
ماهيت عدالت توزيعي: امروزه ثابت شده که توسعه بدون کاهش نابرابري توسعه نيست. از سوي ديگر، کاهش مداوم نابرابري‌ها و توازن اجتماعي و همسنگي و تعادل افراد جامعه در سطح زندگي (نه در سطح درآمد) يکي از مهم‌ترين اهداف اسلام است که با مسأله عدالت توزيعي (15) ارتباط تنگاتنگي دارد. عدالت توزيعي يا آنچه امروزه تعبير رايجي در جامعه‌شناسي و علوم سياسي است، يعني، «عدالت اجتماعي» به معناي برابري در توزيع امکانات و منابع جامعه مي‌باشد. منابع و امکانات جامعه را مي‌توان به چهار گروه اصلي (قدرت، ثروت، منزلت، دانش و معرفت) تقسيم کرد. البته مراد از برابري، برابري صوري نيست، بلکه برابري برابرها و نابرابري نابرابرها در استحقاق مي‌باشد. يعني، دولت يا نظام اجتماعي خيرها و مزايا و منابع را ميان شهروندان خود برحسب تناسب‌هاي هندسي يعني بر اساس استحقاق و شايستگي تقسيم مي‌کند. اين معنا از برابري در حوزه عدالت توزيعي قرار مي‌گيرد(ر.ک: متوسلي و شعباني، فصلنامه پژوهشي دانشگاه امام صادق، شماره 13 و 14، ص 137).
عدالت اقتصادي به معناي برابري ناشي از نوعي از استحقاق در توزيع شخصي ثروت مي‌باشد، بدين معنا که عدالت اقتصادي با رفاه اقتصادي ارتباط تنگاتنگي داشته و دارد. از منظر رفاه اقتصادي، آنچه که اهميت دارد توزيع شخصي است که شامل توزيع و بازتوزيع (16) مي‌شود. منظور از توزيع شخصي، بررسي عناصر متشکله درآمدهاي انفرادي و ابعاد نسبي‌اين درآمدهاست. در اين حالت، يعني توزيع ميان افراد، موضوع توزيع شخصي(يا توزيع بنا بر ابعاد درآمد) است. در توزيع درآمد شخصي توزيع درآمد ميان افراد جامعه- بدون توجه به چگونگي دريافت‌سهم از درآمد کل- مورد بررسي قرار مي‌گيرد. همچنين، در بحث از درآمد شخصي بطور مستقيم روي رفاه افراد انگشت گذاشته مي‌شود. در‌اين نگاه يک شخص اگر درآمدش بسيار پايين باشد فقير است و‌اين مساله که وي درآمدش را از طريق دستمزد، اجاره يا سود به دست آورده است، اهميتي ندارد. به همين قياس نيز اگر درآمد شخص، صرف نظر از چگونگي دريافت آن، عالي باشد او را غني مي‌گويند. بنابراين، توزيع شخصي درآمد با رفاه اقتصادي افراد ارتباط مستقيم دارد(بار، 1367، صص 26-21).
از لحاظ منطقي، توزيع شخصي يا مسأله برابري اقتصادي در سه سطح برابري فرصت‌ها (17) ، برابري کارکردي (18) ، و برابري نهايي (19) مطرح مي‌شود. دو سطح اول و سوم به بازتوزيع مربوط مي‌شوند، و سطح دوم به توزيع. در مسأله وقف ما به دو سطح اول و سوم، يعني، بازتوزيع توجه مي‌کنيم، و به توزيع کارکردي که به بازار و سهم عوامل توليد مربوط است کار نداريم.
تأثير بخش سوم در کاهش تضاد رشد و عدالت: در عصر جديد، اصول کار بخش سوم برخلاف بخش اول (بخش خصوصي) که بر سود مبتني است، و برخلاف بخش دوم (بخش دولتي) که مبتني بر منافع عمومي است، بر خيرخواهي، احسان، تعاون و محبت و کمک به ديگران مبتني است. از اين لحاظ، بطور طبيعي، در زمينه کاهش نابرابري و ايجاد فرصت‌هاي برابر، و برابري در نتيجه، از بخش سوم اين انتظار مي‌رود که کمک شاياني به نيازمندان و طبقات ضعيف کند. از سوي ديگر، امروزه تقريبا همه اقتصاددانان نواقص کارکرد بازار رقابت کامل را پذيرفته‌اند؛ به‌ويژه اثر سوء عملکرد اين بازار بر توزيع ثروت‌ها و درآمدها مورد اتفاق بيش‌تر اقتصاددانان است؛ لذا دخالت دولت تا حدي که نواقص بازار رقابت کامل را مرتفع سازد، تجويز مي‌شود. اما دخالت دولت در امر توزيع که عمدتاً از طريق ماليات‌ها انجام مي‌گيرد، نيز با ناکارآمدي‌هايي همراه است. وجود بخش سوم در اقتصاد تا حدود زيادي نواقص مزبور را مرتفع مي‌سازد و دايره دخالت‌هاي دولت را کم‌تر مي‌کند.
وقف و برابري فرصت‌ها: در سطح برابري فرصت‌ها، رفتارها و روابطي که مي‌توانند امکان برابري فضاي رقابت براي فقرا و طبقات ضعيف‌تر جامعه را فراهم آورند وقف در جهت مصالح عامه است؛ اگر مدرسه، دانشگاه، بيمارستان، معدن، چاه آب، پل، جاده و اتوبان براي مصالح عمومي وقف شود در اين صورت، امکان مشارکت عموم مردم در مسابقه جذب منابع ثروت فراهم شده و فضاي نسبتاً بهتري براي فقرا تدارک ديده مي‌شود.
در حال حاضر در ايران، سازمان اوقاف و امور خيريه، امر حفظ و اداره اوقاف پيشين را به عهده دارد. در ايران، مدارس، بيمارستان‌ها، زمين‌ها، معادن و چاه‌ها، مساجد، کتابخانه‌ها، قبرستان‌هاي وقفي بسياري وجود دارد که به‌وسيله سازمان مزبور اداره گشته، عوايد آن صرف حفظ اين امور و نيز تأمين نيازمندان و تبليغ و نشر معارف اسلامي مي‌گردد. با وجود اين در جهت جذب بيش‌تر اموال وقفي کوشش کم‌تري شده است. در وضعيت کنوني، وقف به گونه‌اي است که فقط ثروتمندان بزرگ که قدرت مالي فراواني دارند و قادر به ساختن مدرسه يا مسجد و امثال اين امور هستند، در آن شرکت مي‌کنند؛ ولي طبقه متوسط جامعه و پولداراني که به تنهايي قدرت مالي فراواني ندارند، اغلب در وقف شرکت نمي‌کنند. لازم است ابزارهايي معرفي شود که قدرت تجهيز سرمايه‌هاي کوچک‌تر و تخصيص آن‌ها به وقف را داشته باشد. با توجه به اينکه در قانون اوقاف ايران (20)، موقوفات عام و حتي خاص شخصيت حقوقي دارند، مي‌توان شاهد پيشرفت‌هاي بيشتري در کارآمدي نهاد وقف جهت اهداف اسلامي و انساني باشيم. همانطور که مي‌توان با توجه به نيازهاي جديدي که در عصر جديد ايجاد مي‌شود، هم نهاد وقف را متکامل کرد، و هم به تأسيس بنيادهاي خيريه (21) اي که کارکردي مشابه وقف دارند کمک نمود(کاتوزيان، نقد و نظر، ش 21، ص 316).
وقف و برابري نهايي: نهاد وقف مي‌تواند به برابري نهايي و نزديک شدن طبقات به يکديگر در برخورداري از مصرف کمک شايان و مؤثري کند. دو مورد از پنج مورد وقف از جهت موقوف عليه وقف براي عناوين کلّي، مانند: فقيران، سادات، عالمان، جنگ‌زدگان، معلولان، سالخوردگان، يتيمان و...؛ و وقف براي افراد خاص مثل اين‌که کسي مال خود را براي فرزندان خود يا دوست يا فرد ديگر وقف نمايد، مي‌باشد. وقف در اين موارد موجب مي‌شود که سطح زندگي افراد فقير بالا رفته و توازن اجتماعي افزايش و نابرابري نهايي کاهش يابد.
اوقاف پيامبر گرامي اسلام و اصحاب ايشان و امام علي نشان مي‌دهد که در صدر اسلام مسأله توازن اجتماعي در اولويت قرار داشت، به همين خاطر، عمده اوقاف آن عصر به اين سمت هدايت مي‌شد. ابوحمزه، انس بن مالک، خادم پيامبر روايت مي‌کند که: «هنگامي که آيه شريفه «لَن تَنَالُواْ الْبِرَّ...» (آل عمران 92) نازل شد؛ ابوطلحه انصاري گفت: به موجب اين آيه؛ پروردگار ما چيزي از اموال ما را مطالبه مي‌کند. گواه باش اي رسول خدا! من زمين خودم را براي خدا قرار دادم. پيامبر فرمود: «اين زمين را براي خويشاوندان خود حسان بن ثابت و ابي بن کعب وقف کن (22) ». عمر بن خطاب ـ خليفه دوم ـ در وقفنامه خود چنين مقرر کرده بود: «... براي فقراء، خويشاوندان، بندگان، راه خدا، مهمان و ابن سبيل، متولي نيز مي‌تواند طبق متعارف از عوايد موقوفات استفاده کند و يا به دوست فقيري از دوستانش بدهد...» (23)
از جمع اين دو روايت و برخي از روايات ديگر بدين نتيجه آشکار مي‌رسيم که: پيامبر خدا هنگامي که شخصي مي‌خواست وقفي انجام دهد، وضع مالي او وخويشاوندانش و مصالح عمومي را در نظر مي‌گرفت و به حسب مورد هدايت مي‌فرمود تا مصلحتي ضايع نشود. اين نکته ايجاب مي‌کند که در مراکز استان‌هاي کشور ما، هيئتي تشکيل گردد و کساني که مي‌خواهند مالي را وقف کنند به آن مراکز راهنمائي شوند تا وقفي به وجه غيرموجه به وجود نيايد(ر.ک: الکبيسي، 1364، ص 331).

نقش وقف در حذف فقر مطلق

مکتب اقتصادي اسلام با پذيرش کامل «معيار نياز» که مبتني بر حق حيات و حق معاش براي همگان است، تداوم فقر را تحمل نمي‌کند و با آن به شدت مبارزه مي‌کند. اما چه فقري را هرگز بر‌نمي‌تابد، و در صدد حذف فوري آن است، و با کدام نوع از فقر مبارزه مي‌کند و در صدد کاهش آن از طريق برنامه‌هاي اقتصادي، اجتماعي، و فرهنگي مي‌باشد. براي تبيين اين موضوع بهتر است چند مقدمه ارائه گردد:
فقر مطلق و فقر نسبي از منظر فقه: برخلاف نگاه عرفي که مردم را به سه طبقه فقير، متوسط، و ثروتمند تقسيم مي‌کند، فقه در مبحث زکات، جامعه را به دو گروه «فقير» و «غني» تقسيم مي‌کند. فقير کسي است که درآمد ساليانه او کفاف زندگي متعارف و تأمين نيازمندي‌هاي اساسي و رفاهي او را نمي‌کند. اما غني آن است که با تکيه بر درآمد ساليانه خويش مي‌تواند اين امور را تأمين کند. بنابراين، از منظر فقه، طبقات متوسط و ثروتمند که زندگي خود را مي‌توانند بطور آبرومندانه اداره کنند فقير محسوب نشده و غني هستند(ر.ک: هادوي تهراني، 1378، ص 65).
اما فقر فقهي نيز دو نوع است:
•فقر مطلق: کمبود يا فقدان نيازهاي اساسي زندگي
•فقر نسبي: کمبود يا فقدان سطح ميانگين امکانات رفاهي جامعه
در مباحث زکات، دو نوع فقير مطلق و يک نوع فقير نسبي شناسايي مي‌شود. در اين مباحث، ملاک رفع فقر و پرداخت زکات رفع فقر نسبي معرفي مي‌شود. به تعبير ديگر، رفع فقر مطلق مسلم است.
نوع اول فقير مطلق، مسکين يا بينواي مستأصلي است که به تمام معنا به کمک ديگران نيازمند است. اين معنا از مسکنت به معناي خضوع اخذ شده زيرا چنين فقيري را ذلت فقر خاضع مي‌کند. بنابراين، مسکين کسي است که ذلت فقر او را مجبور به اظهار و درخواست از ديگران مي‌کند. اما نوع دوم فقير مطلق کسي است که با وجود کمبود مخارج ضروري ساليانه‌اش اظهار نمي‌کند. در پايان همين بخش خواهيم ديد که نوع اول از ديدگاه قرآن سائل، و نوع دوم محروم ناميده مي‌شود(24)
فقير نسبي از ديدگاه فقهي کسي است که کمتر از حد «رفاه عمومي» برخورداري ساليانه دارد. آيات و روايات فراواني وجود دارند که بي‌نياز شدن را هدف زکات عنوان مي‌کنند، لذا علاوه بر نيازهاي اساسي، مواردي از قبيل ازدواج، دادن صدقه، حج رفتن، داشتن خانه، خدمتکار، و مرکب را که در روزگار صدور اين احاديث داشتن اين امور جزء ميانگين سطح زندگي محسوب مي‌شده و اگر کسي با دارا بودن آن‌ها از اداره زندگي خود عاجز بوده، جزء فقيران به حساب آمده و مي‌توانسته از زکات برخوردار شود و مجبور به فروش خانه، خدمتکار، و مرکب سرمايه‌اي (نه مصرفي) نبوده است تا بتواند هزينه زندگي روزمره خانواده خود را از اين طريق بدست آورد. ابوبصير از امام صادق در مورد پرداخت زکات به مردي سؤال مي‌کند که خانه‌اي به قيمت چهار هزار درهم و کنيز و غلامي که برايش با شتر آب مي‌کشد و درآمدي معادل روزي دو تا چهار درهم دارد، حضرت مي‌فرمايد: بله، او مي‌تواند زکات دريافت کند و هنگامي که ابوبصير با تعجب مي‌پرسد: مي‌تواند در حالي که چنين اموالي دارد؟ حضرت مي‌فرمايد: مي‌گويي من او را وادار کنم خانه‌اي که عزتش به آن و محل تولدش است بفروشد؟ يا خدمتکاري که او را از سرما و گرما حفظ مي‌کند و مايه آبروي او و خانواده‌اش است؟ يا غلام و شتري که زندگيش را با آن مي‌گذراند؟ بله، او مي‌تواند زکات دريافت کند و اين برايش حلال است و او مجبور به فروش خانه يا غلام يا شتر خود نمي‌باشد(الحر العاملي، ج 6، 1983 م، ص 162، ح 3). بنابراين، شخصي که خانه، خدمتکار، و سرمايه‌اي براي گذران فقط بخشي از هزينه زندگي ساليانه‌اش دارد، به عنوان فقيري که مي‌تواند زکات دريافت کند، شناخته شده است. در حديث ديگري از امام صادق عليه‌السلام نقل شده که به فقير آن مقدار از زکات داده مي‌شود که او را بي‌نياز گرداند:«تعطيه من الزکاة حتي تغنيه»(الحرالعاملي، همانجا، ص 178، ح 1). و در جاي ديگر مي‌فرمايد: بايد به فقير آن مقدار داده شود که بخورد و بياشامد و بپوشد و ازدواج کند و صدقه دهد و به حج رود(الحرالعاملي، همانجا، ص 201، ح 2). اين تعابير به وضوح مراد از رفع فقر فقهي را فقر نسبي بيان کرده و آن را حد رفاه معرفي مي‌کند، نه فقط رفع فقر مطلق. بدين ترتيب، فقير نسبي کسي است که نسبت به سطح ميانگين امکانات رفاهي جامعه بي‌بهره يا کم‌بهره باشد. او مي‌تواند از زکات و ديگر منابع مالي عمومي برخوردار شود(ر.ک: الحرالعاملي، همانجا، صص 165-164).(25)
به هر تقدير، مباحث مربوط به نهاد وقف و کاهش فقر نسبي مي‌بايست با روش‌هاي اسلام براي کاهش نابرابري که در قسمت قبل تا حدي بدان پرداخته شد حل شود. اما حل فقر مطلق و حل مشکل گرسنگي و نيازهاي اساسي غذايي و غيرغذايي از منظر اسلام چگونه امکان‌پذير است، و نهاد وقف چه کمک‌هايي مي‌تواند انجام دهد؟

روش اسلام در مبارزه با فقر مطلق

مکتب اقتصادي اسلام براي حذف فقر مطلق، وظايف وجوبي و استحبابي براي مردم و دولت در نظر گرفته است که به‌طور مختصر ارائه مي‌شود.
1-الزامات رفتاري بخش خصوصي: وظايف واجب مردم يعني بخش خصوصي و بنگاه‌هاي اقتصادي نسبت به حذف فقر مطلق پرداخت خمس و زکات، و تکافل عمومي[که به معناي مسئوليت مشترک همه مردم در مورد نيازهاي شديد ديگران است] مي‌باشد. بيش از اين تکليفي از لحاظ احکام اوليه اسلام ندارند. در واقع، طبق اصل و قاعده کلي «الناس مسلطون علي اموالهم» و«لا يحل مال امرء مسلم الا بطيب نفسه‌»، کسي حق تصرف در اموال بخش خصوصي را بدون رضايت آنان ندارد. از اين قاعده کلي، واجبات مالي معروف مانند زکات و خمس خارج شده‌اند. يکي ديگر از مواردي که از قاعده کلي خارج شده است، اضطرار و نياز شديد (26) است زيرا حفظ نفس محترمه واجب است. بر عموم مسلمانان واجب کفايي است که به هنگام احتياج شديد ديگران تا حد امکان و توان اقتصادي خود سرپرستي اينگونه نيازمندان را برعهده بگيرند. در حديث صحيح از سماعه آمده است که: از امام صادق درباره مردمي که مازادي دارند، ولي برادرانشان شديداً نيازمندند، و زکات هم آن‌ها را بي‌نياز نمي‌کند، آيا درست است در اين زمانه سختي آن‌ها سير باشند و برادرانشان گرسنه؟ امام اين وضعيت را با اين بيان مردود دانستند: «بي‌شک مسلمان برادر مسلمان است نه بدو ستم مي‌کند نه او را به حال خود وا مي‌گذارد و نه محرومش مي‌گرداند، بنابراين، بر مسلمين تلاش در اين امور و کمک‌رساني و همکاري، و مواسات نسبت به نيازمندان لازم است (27) ». امام صادق در حديثي ديگر مي‌فرمايد: «هرگاه مؤمني از برآوردن نياز فرد مؤمني جلوگيري کند، در حالي که توانايي برآوردن آن نياز را يا مستقلاً يا باواسطه ديگري دارد، خداوند روز قيامت در حالي او را زنده مي‌کند که صورتش سياه، چشمانش نابينا، و دستانش به گردنش آويزان است، در آن هنگام گفته مي‌شود: اين خائن همان کسي است که به خدا و رسولش خيانت کرد، سپس به جهنم انداخته مي‌شود(28) ». بديهي است که جهنم افتادن دلالت دارد بر اينکه: مؤمن بايد در حد امکان و تواناييش نياز برادر مؤمنش را برآورد، والّا اگر تأمين اين نيازها واجب نمي‌بود انجام ندادنش موجب جهنمي شدن نمي‌شد.
البته، نياز در اين حديث هرچند مطلق است، اما مراد از آن همان‌طوري که در حديث اول آمده، نياز شديد مي‌باشد، زيرا اجماع و سيره قطعي عملي مسلمانان در مورد نيازهاي غير شديد اين است که تأمين آن‌ها واجب نيست. در نتيجه، کفالت و سرپرستي در حدود نيازهاي شديد است؛ بنابراين، مسلمانان هنگامي که مازاد بر هزينه‌هايشان درآمدي داشته باشند، نمي‌توانند برادران مؤمن خود را که شديداً نيازمندند به حال خود رها کنند، بلکه تأمين آن نيازها بر آنان واجب است(ر.ک: صدر، 1375، ص 663).
2-الزامات رفتاري بخش دولتي: اسلام بر دولت اسلامي تأمين کامل زندگي شهروندان جامعه اسلامي را واجب کرده است، بدين صورت که ابتداءً فرصت کار و اشتغال را براي آن‌ها فراهم مي‌کند و از اين طريق همه افراد جوياي کار و توانا بر آن مي‌توانند درآمد آبرومندانه‌اي کسب کنند؛ اما اگر وضعيت اقتصادي به نحوي باشد که دولت قادر به تأمين اشتغال کامل نباشد يا برخي افراد توانايي کار نداشته باشند يا قادر بر کسب درآمد کافي نباشند، در اين صورت، دولت لازم است تا حدود امکاناتش حداقل رفاه نسبي براي همه اين افراد فراهم کند. در واقع، هيچ فردي در جامعه اسلامي نمي‌بايست نگران تأمين اجتماعي خودش باشد. تأمين اجتماعي از ديدگاه اسلام بر دو پايه استوار است: 1- اصل تکافل عمومي(اصل مسئوليت مشترک همگاني)، 2- حق جامعه در درآمدهاي عمومي دولت.
براي تحقق اين دو اصل سه کار مي‌بايست توسط دولت اسلامي اجرايي شود:
1-ايجاد بسترهاي لازم فرهنگي، قانوني، اداري و تشويقي براي اجرايي شدن اصل تکافل عمومي
2-پرداخت يارانه براي رفع فقر مطلق
3-ايجاد نظام جامع تأمين اجتماعي.
3-ترجيحات رفتاري بخش سوم: بخش سوم در زمينه فقر مطلق چه نهادهايي مي‌توانند داشته باشند؟ يعني، چه نهادهايي وظيفه استحبابي و ترجيحي دارند تا حداقل نيازهاي اساسي مردم را از لحاظ غذا، پوشاک، و سرپناه تأمين کنند؟
به نظر مي‌رسد در يک جامعه اسلامي دو نهاد صدقات و نهاد خانواده نقش بنيادي در اين زمينه دارند.
از ديدگاه اسلام نقش خانواده در فقرزدايي بسيار کليدي است، يعني، تا اين نهاد از سرسبزي و طراوت لازم برخوردار است جايي براي دولت و بنگاه‌هاي خصوصي و سازمان‌هاي مردمي براي کمک به افراد فقير باقي نمي‌ماند. خانم‌هاي شوهردار، پدر و مادر و فرزند فقير، نفقه‌خور مس‍ئول اصلي خانواده مي‌باشند. بنابراين، از لحاظ تکليف واجب مسأله روشن است. بدين ترتيب، فقه اسلام در قلمروي خانواده، به نحوي عمل مي‌کند که تقريباً همه کساني که عنوان همسر، فرزند، نوه، پدر و مادر، و اجداد شامل حال آن‌ها مي‌شود، بالقوه از خطر فقر رهايي مي‌يابند. در اين ميان، فقط کساني که چنين سرپرست خانواري ندارند، و يا سرپرست خانوار حال و روز بهتري از خودشان ندارند، در وضعيت قبلي خودشان باقي مي‌مانند و منتظر کمک دولتي يا مردمي براي خروج از فقر باقي خواهند ماند. در چنين حالتي اسلام براي نهاد خانواده از يک‌سو، و براي بخش سوم که مازادي دارند ترجيحات رفتاري ويژه‌اي مانند وقف، وصيت، هدايا، زکات مستحبي، و ديگر انفاقات در نظر گرفته است تا از اين طريق فقرا بي‌نياز شوند.

وقف و حذف فقر مطلق

در مبحث فقر مطلق از دو طريق وقف دخالت مي‌کند. يکي از طريق خويشاوندي؛ و ديگري از طريق نظام برادري.
استحباب وقف خانوادگي به جهت فقرزدايي: در تفسير منسوب به امام حسن عسکري در مقام تبيين آيه «ومما رزقناهم ينفقون»(بقره: 3) آمده است که خداوند به انسان‌ها روزي‌هاي متعددي از قبيل ثروت، سلامت و توانايي جسمي، و منزلت و آبروي اجتماعي عنايت کرده است، ثروت داده است تا علاوه بر انجام واجبات مالي که به برخي از آن‌ها در گذشته اشاره کرديم (مانند پرداخت زکات و نفقات واجب به والدين و فرزندان)، به انجام مستحبات مالي مانند کمک به خويشاوندان فقير (بجز والدين و فرزندان) همت گمارد. (29)
اسلام به دنبال کرامت اخلاقي و جذب افراد به سوي اخلاق کريمانه و ايجاد اميد به زندگي پاک است، از اين جهت، از قطع رحم به شدت اجتناب کرده حتي اگر خويشاوندان بداخلاقي داشته باشيم. شخصي خدمت پيامبر گرامي اسلام رسيد و گفت:‌اي پيامبر خدا خويشاوندانم به من ستم کرده و قاطع رحم شده‌اند و دشنامم داده‌اند، آيا مجاز به ترک آن‌ها هستم؟ پيامبر فرمود: در اين صورت، خداوند همه شما را ترک کرده و به خودتان واگذار مي‌کند. گفت: چه کنم؟ فرمود: با ترک‌کنندگان مي‌پيوندي، و به خويشاونداني که تو را از اموالشان محروم کرده‌اند عطا مي‌کني، و آناني را که به تو ستم کرده‌اند مي‌بخشي. اگر اين کارهاي کريمانه را انجام دهي در آن صورت نزد خدا حجت شرعي خواهي داشت.(30)ب پرداخت نفقه به خويشاوندان فقيري که چند صباحي امکان تأمين زندگيشان را ندارند نه تنها شکي وجود ندارد بلکه در حديث شريفي از امام صادق آمده است که: «من به اذن خداوند مانع آتش جهنم از هر کسي خواهم شد که زندگي دو دخترش يا دو خواهرش يا دو عمه اش يا دو خاله اش را تأمين کند (31) ». البته، اين استحباب در وارث انسان تأکيد مي‌شود؛ يتيمي را خدمت اميرالمؤمنين علي آوردند. امام فرمودند: «نفقه اش را از نزديکترين خويشاوند ميراث خوارش بگيريد (32) ». اين حديث هر چند در ظاهر بر وجوب دلالت دارد، اما فقهاي گرامي آن را به دليل تعارض با ادله ديگر و قطعي بودن عدم وجوب پرداخت نفقه به خويشاوندان (غير والدين و فرزندان) حمل بر استحباب مؤکد نموده‌اند.(33)
اما وقف به جهت خويشاوند فقير از يک‌سو صدقه جاريه است و حداقل اين است که ثواب صدقه را دارد، و از سوي ديگر، صله رحم است (34)، بنابراين، مطابق روايت پاداشش بسيار بيشتر از قرض‌الحسنه و صدقه به دوستان مؤمن است. از پيامبر نقل شده است: «خداوند در ازاي صدقه ده برابر پاداش مي‌دهد، همان طور که در قبال قرض‌الحسنه، هجده و در ازاي کمک به دوستان مؤمن (صدقه به دوستان مؤمن يکي از مصاديق کمک است) بيست و براي صله رحم (صدقه به خويشاوندان يکي از مصاديق صله رحم است) بيست و چهار برابر پاداش عنايت مي‌کند».(35)
ضمن اينکه حديث«اين زمين را براي خويشاوندان خود حسان بن ثابت و ابي بن کعب وقف کن» نيز هرچند در مورد کاهش فقر نسبي در مبحث برابري نهايي مطرح شد، اما از طريق اطلاق يا اولويت مي‌تواند براي مورد فقر مطلق نيز کاربرد داشته باشد.

استحباب وقف به جهت فقراي مطلق

در جاي خود ثابت شده که احسان واجب است. يکي از مصاديق احسان احسان اقتصادي است، و وقف نيز از مصاديق احسان اقتصادي مي‌باشد. البته، اين احسان مانند خمس و زکات حد معين و وقت معين ندارد و اين دليل استحباب نيست مانند آن‌که صله رحم واجب است و قطع رحم حرام است ولي حد معين ندارد.(36) چون حد معين ندارد اينکه چه مقدار براي فقراي مطلق وقف شود در اختيار واقف است، از اين جهت، هر کس بسته به ظرفيت وجودي و سخاوتش اعطا مي‌کند (37)و اين به معناي استحباب (38) است. والا قرآن کريم فقراي مطلق را شريک اموال اغنيا و ثروتمندان دانسته و فرموده است: «و في اموالهم حق معلوم للسائل و المحروم»(معارج: 25-24). در احاديثي که درباره حق معلوم روايت شده و همچنين در تفاسير قرآن کريم، حق معلوم به معناي تغذيه گرسنگان، و پوشاندن برهنگان به هنگام درخواست معنا شده است(39) در حديث ديگر اين حق معلوم بدين صورت معنا شده است: «آن مقداري است که انسان در مال خود در نظر مي‌گيرد، و در هر روز يا هر جمعه، يا هر ماه آن را مي‌پردازد، کم باشد يا زياد؛ اما به اين روش تداوم بخشد» (40)
امام صادق مي‌فرمايد: «پيروان واقعي ما کساني هستند که حق معلوم در اموالشان است» (41) و خود حضرت چنين بود؛ شخصي نزد ايشان آمد و تا هنگام گشايش در امورش درخواست قرض کرد. امام بعد از پرس‌وجو درباره زمان بازپرداخت متوجه شدند که او در حال حاضر کاسبي‌اي ندارد تا توان بازپرداخت قرض را داشته باشد، لذا فرمود: «بنابراين، تو از کساني هستي که خداوند براي او در اموال ما حق قرار داده است»(42) بدين ترتيب، امام صادق از اموالي که براي اين امور تخصيص داده بود مقداري به اين انسان محروم (43)بطور بلاعوض پرداخت کرد. اصولاً همانطور که بهترين مصرف صدقه فقرايي هستند که متظاهر به فقر نمي‌باشند، اما واقعاً نيازمندند، و نشانه هاي فقر را از چهره، وضعيت لباس و ديگر علائم مي‌توان شناخت، بهترين مصرف وقف در سطح کلان هم اين گونه افراد مي‌باشند.(44)

جمع بندي

وقف ابعاد مختلفي داشته و مي‌تواند در عصر جديد به اين ابعاد توسعه دهد. از ديدگاه اقتصاد توسعه مي‌توان براي وقف وظايف گسترده‌تري در رشد اقتصادي مداوم، کاهش مداوم نابرابري، و حذف فقر مطلق لحاظ کرد. اين وظايف باعث افزايش انباره ثروت مادي و انساني براي عموم مردم شده و رفاه عمومي را که هدف نهايي نظام اقتصادي اسلام است به ارمغان مي‌آورد، البته، تا اندازه‌اي که ظرفيت نهاد وقف اجازه مي‌دهد. و باز صد البته، اين ظرفيت بستگي به اصلاح نهاد وقف از لحاظ اهداف شريعت و سطح توسعه‌يافتگي جوامع اسلامي دارد.
نهاد وقف در انباشت سرمايه فيزيکي و انساني در طول تاريخ اسلام نقش بسيار مهمي داشته، و تمدن اسلامي از اين لحاظ مديون نهاد وقف است. امروزه با کاهش نقش دولت‌ها و افزايش تدريجي قدرت مردم در اقتصاد (افزايش خصوصي‌سازي)، تعداد ثروتمندان به سرعت گسترش مي‌يابد، و نهاد وقف مي‌تواند بار ديگر جايگاه خود را در تأمين انگيزه‌هاي انسان‌دوستانه، فقيرنوازانه، علم‌‌پرورانه، و دين‌مدارانه پيدا کند. اصلاح و گسترش متناسب نهاد وقف آثار عدالت‌محورانه مورد نظر اسلام را در جامعه خواهد گذاشت، و موجبات خرسندي خداوند سبحان، اولياي گراميش و مردم مي‌شود.

پی نوشتها:

1-مسائل 1و 2و 9 از مسائل حبس و اخواته.قصد قربت شرط کمال است نه شرط صحت.
2-کالاهاي مصرفي بادوام را که قابل وقف کردن هستند، جزء کالاهاي سرمايه‌اي به شمار آورده‌ايم.
3-جز شريح قاضي و ابو حنيفه بنابر يک روايت.
4-فالوقف هو الصدقة الجارية -أي المستمرة - في مقابل المذکورات(صدقه مستحب، و زکات)، فهو عبارة عن تحبيس الأصل وإطلاق المنفعة، ففي النبوي (صلي الله عليه وآله): «حبس الأصل وسبل الثمرة». وقد ورد في الأخبار الحث عليه، ففي‌النبوي(صلي الله عليه وآله): «إذا مات المؤمن انقطع عمله إلا من ثلاثة: ولد صالح يدعو له، وعلم ينتفع به بعد موته، وصدقة جارية»(العروة الوثقي، السيد اليزدي، ج 6، ص 276 – 280).
5-مرحوم قطب راوندي آيه 20 سوره مزمل(وَأَقِيمُوا الصَّلَاةَ وَآتُوا الزَّکَاةَ وَأَقْرِضُوا اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا وَمَا تُقَدِّمُوا لِأَنْفُسِکُمْ مِنْ خَيْرٍ تَجِدُوهُ عِنْدَ اللَّهِ هُوَ خَيْرًا وَأَعْظَمَ أَجْرًا وَاسْتَغْفِرُوا اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ -المزمل20-) را که به ظاهر در مورد قرض‌الحسنه است با شأن نزولش بر وقف تطبيق مي‌کند. متن کلام قطب چنين است: «قال الله تعالي ' وأقرضوا الله قرضا حسنا ' نزلت حين وقف بعض الأنصار نخيلا، وسمي تعالي ذلک قرضا تلطفا في القول، لان الله تعالي من حيث أنه يجازيهم علي ذلک بالثواب فکأنه استقرض منهم لرد عوضه. وانما قال ' حسنا ' أي علي وجه لا يکون فيه وجه من وجوه القبح. و ' ما تقدموا لأنفسکم من خير تجدوه عند الله ' أي ما تعطوا الفقراء والمساکين تجدوا ثوابه وجزاءه»‍(فقه القرآن، القطب الراوندي، ج 2، ص 289 – 294).
6-(Salai ـ i ـ Martin, & Artadi, 2002, p.7).
7-در عصر جديد بخش سومي در حيات اقتصادي کشورهاي جهان در حال شکل گيري است که پاسخي به ناکامي‌هاي بازار (بخش خصوصي: بخش اول يا بنگاه‌ها)، و دولت (بخش عمومي: بخش دوم يا بخش دولتي) است. بخش سوم که بخش مستقل يا داوطلب يا بخش اجتماعي اقتصاد نيز ناميده مي‌شود به دو صورت متصور است:
اول، انسان‌ها وقت خويش را به يکديگر اختصاص مي‌دهند و طيف وسيعي از خدمات عمومي تا خدمات درماني، تعليم، آموزش و پرورش، هنر، مذهب، و وکالت را شامل مي‌شود مانند هيئت‌ها و بنيادهاي خيريه، نهضت سوادآموزي و.. که در اين صورت، انباشت سرمايه انساني صورت گرفته و بهره‌وري فقرا افزايش مي‌يابد.
دوم، انسان‌ها مال خويش را در اختيار ديگران قرار مي‌دهند بدون اينکه انگيزه سودجويي داشته باشند، بلکه انگيزه ديگرخواهي در اين اعمال با شدت و ضعف وجود دارد.
8-فرهنگ وبستر 2005، فرهنگ انگليسي- عربي المورد، 1986؛ و فرهنگ آکسفورد، 2004.
9-ميردال، و تودارو تعاريفي از توسعه به عمل آورده‌اند که چشم‌انداز مسأله را روشن مي‌کند:تعريف ميردال: توسعه به معناي ارتقاء مستمر کل جامعه و نظام اجتماعي به سوي زندگي بهتر، و يا انساني‌تر، است(نراقي، 1370، ص 31). مراد از زندگي بهتر همان آرمان‌هاي نوسازي است. ميردال برخي از اين آرمان‌ها را به مثابه قضاياي ارزشي مفيد- به عنوان معياري براي ارزيابي توسعه- بيان مي‌کند که عبارتند از: عقلانيت، توسعه و برنامه‌ريزي توسعه، افزايش بهره‌وري، افزايش سطح زندگي، تساوي اجتماعي و اقتصادي، بهبود نگرش‌ها و نهادهاي موجود، وحدت ملي، استقلال ملي، دموکراسي براي توده مردم، انضباط اجتماعي(کلمن و نيکسون، 1378، ص 22).
تعريف تودارو: توسعه را بايد جرياني چند بعدي دانست که مستلزم تغييرات اساسي در ساخت اجتماعي، طرز تلقي عامه مردم و نهادهاي ملي و نيز تسريع رشد اقتصادي، کاهش نابرابري و ريشه‌کن کردن فقر مطلق است. توسعه در اصل بايد نشان دهد که مجموعه نظام اجتماعي، هماهنگ با نيازهاي متنوع اساسي و خواسته‌هاي افراد و گروه‌هاي اجتماعي در داخل نظام، از حالت نامطلوب زندگي گذشته خارج شده و به سوي وضع يا حالتي از زندگي که از نظر مادي و معنوي «‌بهتر‌» است سوق مي‌يابد(تودارو، 1378، ص 23).
10-در واقع، تفاوت اساسي جوامع صنعتي با جوامع ماقبل صنعت در همين نکته اخير است؛ نگاهي به تاريخ گذشته بشر نشان مي‌دهد که علم و فن همواره وجود داشته است، اما آنچه که تازه است روش کسب علم و فن و روش انتقال آن در ميان افراد يک نسل و يا از نسلي به نسل ديگر است. به ديگر سخن، وجه مميزه دوران‌هاي تاريخي بشر در وجود يا فقدان ذخاير علمي - فني نيست، بلکه آنچه در زمينه علم و فن يک دوران تاريخي را از دوران قبلي جدا مي‌سازد دو روش يا مکانيسم اصلي زير است:
الف -مکانيسم اول: روش کسب علم و فن؛
ب -مکانيسم دوم: روش انتقال علم و فن؛
دو تحول اساسي فوق باعث شده است که بشر در دوران مدرن تاريخ خود موفق به صرفه‌جويي‌هاي عظيم در نادرترين منبع خود يعني زمان گردد و اين صرفه‌جويي است که امکانات بازدهي و توليد را براي انسان‌هاي عصر جديد فراهم آورده است(عظيمي،137
11-Bigsten and Levin, 2000, pp.5-10.
12-(نه لزوماً حداکثرکردن رشد که اولاً موجب تخريب محيط‌زيست شود و ثانياً به اشتغال کامل سرمايه بيش از اشتغال کامل نيروي انساني توجه داشته باشد).
13-هدف اصلي نظام اقتصادي اسلام تأمين بي‌نيازي و رفاه عموم مردم است که با سه شاخص رشد مداوم، کاهش نابرابري، و حذف فقر مطلق حاصل خواهد شد. اما هدف اصلي نظام اقتصادي سرمايه‌داري تأمين رشد است که به نظر کوزنتس در نهايت به کاهش نابرابري منجر خواهد شد. اين نظريه امروزه هم از لحاظ تجربي و هم از لحاظ تئوريک مردود اعلام شده است.
14-Staff Report for the 2004 Article IV Consultation, P.22.
15-distributive justice.
16-يکي از نکاتي که در جنبه ‌هاي تحليلي مفيد است تمايز ميان دو مفهوم «توزيع‌» و «باز توزيع‌» مي‌باشد. به تخصيص درآمدي که بر اثر مبادلات مورد توافق طرفين در بازار انجام مي‌پذيرد، توزيع اطلاق مي‌کنند. اما هنگامي‌که جامعه فرايند هاي اضافي بازاري يا غير بازاري را براي اصلاح و تعديل آن توزيع خاص به کار مي‌گيرد آن را باز توزيع (توزيع مجدد) مي‌نامند.
17-Equality of opportunity
شهيد صدر(ره) به بخشي از اين مرحله از توزيع شخصي، با عنوان «عدالت توزيعي قبل از توليد» ياد کرده است. اما علاوه بر توزيع قبل از توليد، اين مرحله شامل بازتوزيع پوياي منابع طبيعي، امکانات عمومي، و اعتبارات، و به تعبير ديگر، بازتوزيع دارايي مي‌تواند باشد.
18-Functional Equality
توزيع کارکردي يا سهم بري عوامل توليد از درآمد ملي: شهيد صدر(ره) از اين مرحله از توزيع شخصي، با عنوان«عدالت توزيعي در مرحله پس از توليد» نام برده است.
19-Equality of outcome or End state equality.
از ديدگاه شهيد صدر (ره)، برابري در نتيجه، به معناي توازن اجتماعي يا همسنگي در مصرف (نه درآمد) است. اين مرحله از توزيع شخصي، با عنوان «توزيع مجدد درآمد» ناميده مي‌شود.
20-ماده 3 قانون اوقاف مصوب تيرماه 1354 اعلام کرد: «موقوفه عام داراي شخصيت‌حقوقي است و متولي يا سازمان اوقاف حسب مورد نماينده آن است‌» و در گام نهايي، ماده 3 قانون تشکيلات و اختيارات سازمان حج و اوقاف و امور خيريه مصوب 1363 شخصيت‌حقوقي وقف را، قطع‌نظر از عام يا خاص بودن آن، پذيرفت.
21-در کشورهاي اروپايي، وقف به معنايي که در قوانين ما وجود دارد (حبس عين و تسبيل ثمره) به چشم نمي‌خورد؛ ولي فکر ايجاد سازماني که دارايي آن به هدف‌هاي خير اختصاص يابد از ديرباز وجود داشته است و هم‌اکنون بنيادهاي خيريه در غالب کشورها، بويژه در آمريکا، سهم بزرگي در امور اجتماعي و سياسي و اقتصادي به عهده دارند و نام برخي از آنها در جهان پرآوازه است: مانند بنياد (Foundation) نوبل در سوئد و بنيادهاي فورد و راکفلر در آمريکا.
22-عن أنس قال: لما نزلت هذه الآية: ' لن تنالوا البر حتي تنفقوا مما تحبون ' قال أبو طلحة: إن ربنا ليسألنا من أموالنا فأشهدک يا رسول الله أني جعلت أرضي لله. فقال رسول الله صلي الله عليه وسلم:(اجعلها في قرابتک في حسان ابن ثابت وأبي بن کعب)(أطفيش القرطبي، 1985 م، ص 132).
23-عبدالله پسر عمر بن خطاب ـ خليفه دوم ـ، روايت مي‌کند که: «اصاب عمر بخيبر ارضاً، فأتي النبي ـ ص ـ فقال: اصبت ارضاً لم اصبت مالا قط انفس منه فکيف تأمرني به؟ قال: ان شئت، حبست اصلها و تصدقت بها. فتصدق عمر أنه لا يباع اصلها، و لا يوهب و لا يورث؛ في الفقراء، و القربي، و الرقاب، و في سبيل الله و الضيف، و ابن السبيل. لا جناح علي من وليها أن يأکل منها بالمعروف او يطعم صديقاً غير متمول فيه»(البهوتي، 1997 م، ص 292 – 294).
24-والذين في اموالهم حق معلوم للسائل و المحروم(معارج: 25-24).
25-براي مطالعه بيشتر مراجعه کنيد به: بيات(زنجاني)، 1373، ص40؛ و هادوي تهراني، 1378، ص 65.
26-نياز شديد بدين معناست که: نياز حياتي باشد، و بدون تأمين آن زندگي سخت شود(ر.ک: صدر، 1375، ذيل مبحث ضمان اجتماعي).
27-سماعة قال: سألت أبا عبد الله عليه السلام قلت: قوم عندهم فضول وباخوانهم حاجة شديدة وليس تسعهم الزکاة، أيسعهم أن يشبعوا ويجوع إخوانهم فان الزمان شديد؟ فقال عليه السلام: المسلم أخو المسلم لا يظلمه ولا يخذله ولا يحرمه، فيحق علي المسلمين الاجتهاد فيه والتواصل والتعاون عليه، والمواساة لاهل الحاجة والعطف منکم تکونون علي ما أمر الله فيهم رحماء بينکم متراحمين (الحر العاملي، ج 11، 1983 م، ص 597).
28-عن فرات بن أحنف عن أبي عبد الله عليه السلام قال: أيما مؤمن منع مؤمنا شيئا مما يحتاج إليه وهو يقدر عليه من عنده أو من عند غيره أقامه الله يوم القيامة مسودا وجهه مزرقة عيناه مغلولة يداه إلي عنقه، فيقال: هذا الخائن الذي خان الله ورسوله، ثم يؤمر به إلي النار (الحر العاملي، ج 11، 1983 م، ص 599).
29-«قوله عزوجل: «ومما رزقناهم ينفقون». قال الامام(ع): يعني (ومما رزقناهم) من الاموال، والقوي في الابدان والجاه، والمقدار. (ينفقون): يؤدون من الاموال الزکوات، ويجودون بالصدقات، ويحتملون الکل (بفتح الکاف: المشقة) يؤدون الحقوق اللازمات: کالنفقة في الجهاد إذا لزم، وإذا استحب، وکسائر النفقات الواجبات علي الاهلين وذوي الارحام القريبات والآباء والامهات وکالنفقات المستحبات علي من لم يکن فرضا عليهم النفقة من سائر القرابات، و..» (المنسوب الي الإمام العسکري(ع)، 1409 ه، ص 75).
30-عن إسحاق بن عمار قال: بلغني عن أبي عبدالله (ع) أن رجلا أتي النبي فقال: يا رسول الله أهل بيتي أبوا إلا توثبا علي وقطيعة لي وشتيمة، فأرفضهم؟ قال: إذا يرفضکم الله جميعا قال: فکيف أصنع؟ قال: تصل من قطعک وتعطي من حرمک وتعفو عمن ظلمک، فإنک إذا فعلت ذلک کان لک من الله عليهم ظهير (الکليني، ج 2، 1365 ه. ش، ص 150، باب صلة الرحم، حديث 2).
31-مرسل زکريا عن أبي عبدالله(ع) «من عال ابنتين أو أختين أو عمتين أو خالتين حجبناه من النار باذن الله»(الصدوق، 1403 ه. ق. ص 37).
32-خبر غياث عن أبي عبدالله(ع) قال: «اتي أمير المؤمنين صلوات الله وسلامه عليه بيتيم فقال: خذوا بنفقته أقرب الناس إليه من العشيرة ممن يأکل ميراثه(الحر العاملي، ج 15، 1983 م، ص237، ح 4).
33-ر.ک: جواهر الکلام، الشيخ الجواهري، ج 31، ص368.
34-سلمان بن عامر از پيامبر نقل مي‌کند که حضرتش فرمود: تصدق بر مسکين يک صدقه است. و تصدق بر خويشاوندان دو صدقه است: هم صدقه و هم صله (الفتح الکبير ج2، ص 201)(به نقل از الکبيسي، 1364، ص 57).
35-محمد بن علي بن الحسين قال: قال رسول الله: الصدقة بعشرة والقرض بثمانية عشر وصلة الاخوان بعشرين و صلة الرحم بأربعة وعشرين (الحر العاملي، ج 11، ص 546، ح 5).
36-علامه شعراني در تفسير آيه 36 سوره نساء(وَاعْبُدُوا اللَّهَ وَلَا تُشْرِکُوا بِهِ شَيْئًا وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَانًا وَبِذِي الْقُرْبَي وَالْيَتَامَي وَالْمَسَاکِينِ وَالْجَارِ ذِي الْقُرْبَي وَالْجَارِ الْجُنُبِ وَالصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ وَابْنِ السَّبِيلِ وَمَا مَلَکَتْ أَيْمَانُکُمْ) احسان اقتصادي را واجب مي‌دانند و نکته زيبايي را مطرح مي‌کنند: «حقوق همسايگان را شيخ ابوالفتوح در ذيل آيه آورده است. اگر گوئي مراعات حقوق آنان واجب است يا مستحب و احسان چيست گوئيم واجب است چون خداوند آن را عطف بر توحيد کرده است و پرهيز از شرک. همچنانکه پرهيز از شرک واجب است احسان با آن‌ها که در اين آيه ذکر کرده است نيز واجب است اما مانند خمس و زکات حد معين و وقت معين ندارد و اين دليل استحباب نيست مانند آن‌که صله رحم واجب است و قطع رحم حرام است و حد معين ندارد»(شعراني، 1398 ه ق، ذيل واژه جار).
37-عن أبي عبد الله عليه السلام قال (في حديث): ولکن الله عز وجل فرض في أموال الأغنياء حقوقا غير الزکاة، فقال عز وجل (والذين في أموالهم حق معلوم للسائل) فالحق المعلوم غير الزکاة وهو شئ يفرضه الرجل علي نفسه في ماله يجب عليه أن يفرضه علي قدر طاقته وسعة ماله(الحر العاملي، ج 6، 1983 م، ص 28، ح 2).
38-جمع اقوال بين وجوب حق معلوم و استحباب مؤکد حق معلوم همان است که گفته شد. يعني، اصل حق معلوم واجب، ولي مقدارش بستگي به کرم و سخاوت افراد دارد.
39-عن جعفر بن محمد عليهما السلام قال: جاء رجل إلي النبي صلي الله عليه وآله قال: يا رسول الله أفي المال حق سوي الزکاة؟ قال: نعم، علي المسلم أن يطعم الجايع إذا سأله، و يکسو العاري إذا سأله، قال: إنه يخاف أن يکون کاذبا قال أفلا يخاف صدقه؟(العلامة المجلسي، ج 72، 1983 م، ص 461).
40-عن أبي بصير قال: کنا عند أبي عبد الله عليه السلام ومعنا بعض أصحاب الأموال فذکروا الزکاة فقال أبو عبد الله عليه السلام: إن الزکاة ليس يحمد بها صاحبها، وإنما هو شئ ظاهر، إنما حقن بها دمه وسمي بها مسلما، ولو لم يؤدها لم تقبل له صلاة، وإن عليکم في أموالکم غير الزکاة، فقلت: أصلحک الله وما علينا في أموالنا غير الزکاة؟ فقال: سبحان الله أما تسمع الله عز وجل يقول في کتابه: ' والذين في أموالهم حق معلوم للسائل والمحروم ' قال: قلت: ماذا الحق المعلوم الذي علينا؟ قال (فقال) هو (والله) الشئ الذي يعمله الرجل في ماله يعطيه في اليوم أو في الجمعة أو في الشهر قل أو کثر، غير أنه يدوم عليه(الحر العاملي، ج 6، ص 28، ح 3).
41-شيعتنا الذين في أموالهم حق معلوم(الصدوق، بي‌تا، ص 18).
42-فأنت ممن جعل الله له في أموالنا حقا ثم دعا بکيس فيه دراهم فأدخل يده فيه فناوله منه قبضة(الحر العاملي، ج 6، ص 28، ح 1).
43-ذيل آيه للسائل و المحروم، احاديثي وارد شده است که بيان مي‌دارند: محروم کاسبي است که متقاضي براي کارش وجود ندارد(عن أبي عبد الله عليه السلام في قول الله عز وجل: (للسائل والمحروم) قال: المحروم المحارف الذي قد حرم کد يده في الشراء والبيع)؛ يا مشکلي از لحاظ عقلي ندارد اما با وجود کارو کسب رزق و روزيش تأمين نمي‌شود(عن أبي جعفر وأبي عبد الله عليهما السلام أنهما قالا: المحروم الرجل الذي ليس بعقله بأس ولم يبسط له في الرزق وهو محارف) (الحر العاملي، ج 6، ص 28، ح 7 و 8).
44-آناني که بخاطر عوامل طبيعي (مثل سيل و زلزله)، عوامل مصنوعي (مانند جنگ)، و ديگر عوامل مانند بيماري، يا اشتغال به علمي که مانع کسب و کار است، فقيرند، و به تعبير قرآن کريم در إحصار [منع و حبس آشکار مثل دشمن، و منع و حبس باطني مانند بيماري يا طلب دانش] قرار دارند، بهترين موارد مصرف صدقات هستند (ر.ک: علامه طباطبايي(ره)، ج 2، 1417 ق، ص 399).


باز منتشر شده توسط nargesza در وب سایت تبیان مرکز زنجان
پیگیری نوشته های کاربر مطالب این کاربر را پیگیری کنید (بزودی)


نوشته شده توسط nargesza با 353 نوشته تا این لحظه
تعداد بازدید تا این لحظه : 63
     درج شده در 705 روز و 13 ساعت و 20 دقیقه قبل
    
نقش و جايگاه وقف در گسترش عدالت اجتماعي

تبیان زنجان www.tebyan-zn.ir


وقف در لغت به معناي ايستادن، به حالت ايستاده ماندن و آرام گرفتن است (سليمي فر، 12:1370) و در اصطلاح فقهي، نگهداشتن و حبس کردن عين ملک است و مصرف کردن منافع آن در راه خدا. برخي از فقها گويند وقف حبس عين است ‌بر ملک خداي تعالي.
مرحوم محقق حلي در شرايع مي‌نويسد: «وقف عقدي است که ثمره آن حبس اصل و تسبيل منافع است (تسبيل منافع يعني صرف کردن مال در جهتي که واقف تعيين کرده است)».(حلي،1969:343)
مرحوم شيخ طوسي در مبسوط مي‌گويد تسبيل يعني در راه خدا قرار دادن، و دليلشان اين سخن نبي اکرم ‌صلي الله عليه وآله است که فرمود: «حبس الاصل و سبل المنفعه‌» يعني اصل را حبس کن و منافعش را در راه خدا آزاد نما»(طوسي،1374:286) وقف به لحاظ مصالح عمومي از ديرباز موارد استفاده متنوع و گوناگون داشته و رايجترين موارد مصرف آن عبارتست از:
1-تعليم و تعلم رايگان - (احداث مدارس و تهيه امکانات تحصيل براي جويندگان علم و دانش).
2-زاويه‌ها: مراکزي بوده‌اند که براي تحصيل علم، عبادت و خدمت رايگان به وجود آمده و مانند سفره‌اي رنگين در اختيار عموم بوده‌اند.
3-تهيه آب و آبياري اراضي کشاورزي و مانند آن.
4-تاسيس کاروانسراها در مسير کاروانها و قافله‌ها.
5-مواردي از قبيل معالجه و درمان بيماران، کمک به زوار و مسافران، همدردي با فقرا و مستمندان.
وقف به اعتبارهاي مختلف به انواع و اقسامي تقسيم مي‌شود و از آن جمله:
منقطع الاول، منقطع الوسط، منقطع الآخر. با اين توضيح که انقطاع ممکن است ناشي از جعل شارع و يا ناشي از جعل واقف باشد.
وقف به اعتبار قصد واقف. ممکن است تمليک منافع بر موقوف عليه مقصود باشد(خويي،1395: م‌2)و يا صرف آن در موقوف عليه، و در صورت دوم ممکن است منظور صرف شخص منافع باشد و يا اعم از آن و بدلش.
وقف به اعتبار موقوف عليه به عام و خاص تقسيم مي‌شود:
وقف عام وقفي است که مخصوص دسته و طبقه خاص نيست مانند وقف بر فقراء، روضه‌خواني و اطعام، وقف بر طلاب علوم ديني و مساجد و غيره.
وقف خاص وقفي است که مخصوص دسته‌اي خاص باشد مانند وقف بر اولاد و ذريه شخص و غيره.
به بيان ديگر وقف عام وقفي است که براي انتفاع کل مردم قرار داده شده است و وقف خاص حق انتفاع را براي گروهي خاص در نظر دارد.
از جمله تقسيمات ديگر وقف، وقف انتفاع و وقف منفعت است.
در وقف انتفاع نظر واقف از وقف تحصيل درآمد مادي نيست مانند احداث و وقف مسجد در زمين ملکي خود يا زمين موات.
در وقف منفعت همان‌طور که در «وقف به اعتبار قصد واقف‌» مطرح است، نظر واقف تحصيل درآمد و مصرف درآمد در موارد مورد نظر واقف است مانند وقف ملکي براي حفظ و اداره مدرسه و غير آن مثل روضه‌خواني و اطعام.
درباره عطاياي منجزه مانند وقف و سکني و صدقه و هبه و غير اينها در قرآن مجيد آياتي مخصوص به اين امور نيست ليکن آنچه عموما بر فعل خيرات و تحريض به آنها دلالت دارد دال بر اين امور نيز هست. راوندي و معاصران او از آن جمله سه آيه آل عمران، آيه 92؛ مزمل، آيه 20؛ بقره، آيه‌177 را در اينجا آورده‌اند.(شهابي،1366:151) ولي مي‌توان از باب اولويت‌به آيات مربوط به انفاق و احسان(بقره260-263) و قرض‌الحسنه و تعاون و صدقه، به جواز و بلکه به رجحان و استحباب وقف استدلال کرد. علاوه بر اينها آيه‌46 سوره کهف و آيه‌76 سوره مريم دلالت روشنتري بر جواز و رجحان وقف دارند.
اعمال و عقودي شبيه وقف در تمام اجتماعات بشري وجود داشته است. وجود انواع معابد در اجتماعات مختلف و تخصيص اموال و املاک به معابد، حکايت از نوعي وقف مي‌کند. مؤسسه‌هاي خيريه فراواني در سراسر جهان به وجود آمده و املاک و اموالي بر آنها تخصيص يافته و فروش و انتقال آن املاک و اشياء نيز منع شده است.
هنگام فتح شوش در بقعه دانيال پيامبرعليه‌السلام سندي به دست آمده که نشان مي‌داد به منظور پرداخت وامهاي بدون ربح نيز اختصاص يافته بود. خليفه دستور داد آن گنج‌ به بيت‌المال منتقل شود و طبق مفاد مندرج در آن سند عمل شود.(سپنتا، 1346: 374)
در ميان اعراب حجاز افرادي بودند که تحت‌ شرايطي خاص تعدادي از چهارپايان و حتي گاهي فرزند خود را در مقام وفاي به نذر در پاي بتها قرباني مي‌کردند و گوشت گوسفند و يا شتر قرباني شده را ميان مردم و بويژه مستمندان تقسيم مي‌کردند.
به استناد آيه 53سوره أل عمران، زن عمران حمل خود را نذر کرد و مريم نيز بنا به أيه26 سوره مريم در مقام وفاي به نذر صمت ‌خود، حاضر به پاسخ نشد. و قوم صالح نيزبنا به أيه13 سوره شمس، ناقه او را که شايد موقوفه بود پي کردند.
وقف در اصطلاح فقهاي اماميه عبارت است از «حبس نمودن عين ملک و مصرف کردن منافع آن در راه خدا.» شيخ طوسي مي فرمايد: «الوقف تحبيس الاصل و تسبيل» وقف نگه داشتن اصل ملک و جاري ساختن منفعت است. تحبيس از ماده حبس به معناي سلب آزادي است. واضح است که با وقف شدن ملک، آزادي نقل و انتقال از آن گرفته مي شود. تسبيل به معناي در راه خدا آزاد گزاردن است. شهيد اول مي گويد: «هو تحبيس الاصل و اطلاق المنفعه».وقف حبس کردن اصل مال و رها کردن منفعت است. (جناتي، 35:1367)
گذشته ازکاربرد فقهي مقوله وقف،نقش وقف در تحقق عدالت اجتماعي نيزمهم وقابل تامل است.تحقق عدالت اجتماعي که پيش زمينه بهره مندي آحاد اجتماع از امکانات شايسته ودرخور خود است، مستلزم دو امر بسيار مهم مي باشد:
الف: زدودن فقر از جامعه، چرا که فقر در جامعه نشانه ظلم است. در روايت نيز آمده است که: «اگر به عدالت رفتار مي‌شد همه مردم بي‌نياز مي‌شدند» (اصول کافي، 1 / 455) مي توان به روايتي نيز اشاره کرد با اين مضمون که اگر مردم حق فقرا و مساکين را مي‌پرداختند کسي فقير نمي‌ماند.
خداوند نعمتها را براي همه انسانها آفريده و آيات بسياري از قرآن کريم گوياي اين حقيقت است و محروميت عده‌اي از آنها يعني ظلم. بين فقر و غنا هم واسطه‌اي نيست، جامعه فقير نباشد يعني غني باشد.
ب:جلوگيري از تمرکز ثروت در دست عده‌اي معدود؛ درآيه 34 سوره توبه، ثروت اندوزي نکوهش شده است. همچنين خداوند در آيه 7 سوره حشر در مقام تعليل اختصاص فئ به خدا و رسول و ذي‌القربي و... مي‌فرمايد: «لکي لايکون دوله بين الاغنياء منکم‌»: تا احوال (تنها) در ميان ثروتمندان شما دورترند...»
ازهمين رودر آيه «خذ من اموالهم صدقه تطهرهم وتزکيهم بها...» (توبه / 103) (اي رسول) از اموال مؤمنان صدقات را دريافت دار تا با آن صدقه‌هاي نفوس آنها را (از پليدي و...) پاک و پاکيزه سازي و...) هدف از دريافت صدقه از مؤمنان تطهير و تزکيه نفوس آنها به وسيله صدقه (و انفاق مالي) دانسته است. علامه طباطبايي در اين‌باره مي‌نويسد:
تطهير يعني ازاله اوساخ از يک چيز تا وجود آن صاف گردد و براي نشو و نما و ظهور آثار و برکات، مستعد و مهيا گردد و تزکيه عبارت است از رشد دادن و اعطاي رشد به آن به وسيله لحوق خيرات و ظهور برکات، همانند درختي که قطع زوايد از فروع و شاخه‌هاي آن، باعث زيادي در حسن و نمو آن و نيکويي ميوه‌هايش مي‌شود. از اين‌رو، جمع بين تطهير و تزکيه در آيه از تعابير لطيف است. (الميزان، 9/377)
بنابراين همه انفاقهاي مالي، از جمله وقف، براي انسان به منزله هرس کردن درخت از اضافات است که او را در مسير نيل به هدف اصلي و نهايي‌اش ياري مي‌دهد و در اين جهت‌ به او سرعت مي‌بخشد تا از اين رهگذر خواست محوري اسلام در جهت زدودن همه جوانب و زواياي فقر در جامعه و نيز تحقق رفاه عمومي در حد معقول و مشروع،حاصل آيد. از اين‌رو، اولا فقرزدايي تنها درحد قوت لايموت به نيازمندان کفايت نمي‌کند. ثانيا مسلمانان در برابر يکديگر مسؤولند و کفالت همگاني دارند.
شهيد صدر در اين باره مي‌نويسد: (اقتصادما، 2 / 322 - 319)
مسؤوليت دولت و نظام اسلامي، بجز تامين نيازهاي حياتي و ضروري افراد، اين است که يک سطح زندگي متناسب با شرايط و مقتضيات روز را براي افراد تضمين نمايد و آنها را به يک حد از رفاه (عمومي) برساند. وي يکي از ابزار مهم دولت اسلامي براي تحقق اين هدف را کفالت همگاني مسلمانان در برابر يکديگر ذکر مي‌کند (يعني احساس مسؤوليت متقابل و عمومي). يکي از مشکلات و موانع موجود در امر خدمات رساني به اقشار مختلف مردم کمبود بودجه و عدم تأمين اعتبار کافي از سوي دولتها بوده است. هر چند اساس کار دولت ها، ايجاد رفاه نسبي مردم و ارائه خدمات ضروري به آنان استوار گشته است ولي بنا به عللي که عموماً به برنامه هاي کلان دولتها، نوسانات اقتصادي و تجاري و سياستهاي مدوّن سياسي و اقتصادي، کمبود منابع و… باز مي گردد. دولتها در مقاطعي قادر به هدايت کردن مسير خدمات رساني و حمايتهاي پوششي نخواهند بودو اين بخش در عمل دچار اختلال خواهد شد. در اين هنگام موسسات خصوصي نقش بخش دولتي را ايفا خواهند کرد و خلا ناشي از معضل ناتواني دولت را پوشش خواهند داد.
به منظور جبران ناتواني دولت فدوراه وجود دارد:يک راه بر الزام اعضاي جامعه به پرداخت بخشي ازهزينه هاي مصرفي دولت استواراست که به طور طبيعي ضرورت آزاد ي فعاليت اقتصادي به منظورکسب درآمد کافي جهت برخورداري از توانمندي کافي در امر مشارکت اقتصادي را ايجاب مي نمايد.اقتصاد سرمايه داري به علّت وجود بهره، قسمتي از پول، از گردش خارج شده و وارد جريان سفته بازي و کنز مي گردد. در نتيجه در مقابل اين قسمت از پول، کالايي در جامعه توليد نمي شود. بنابر اين با وجود اين پول اضافي در مقابل حجم مشخص کالا، قيمتها افزايش يافته و ارزش پول کاهش مي يابد.
شيوه دومي که موجب تحقق اين هدف مي شود تشويق و ترغيبي است که در اسلام از برخي فعاليتهاي اقتصادي به عمل آمده است و آنها را در رديف عبادات بر شمرده است. از جمله اين فعاليتها قرض دادن، انفاق و وقف است. به علت اجر و ثواب فوق العاده اي که شرع براي انفاق و وقف قائل شده مسلمانان اشتياق فراواني به انفاق و وقف ثروت خويش داشته و دارند.(صدر، 164:1374) به گواهي قران کريم در ايه 9 از سوره حشر، شور و شوق براي انفاق در صدر اسلام تا حدي بود که برخي از مسلمانان ايثار مي کردند. قرآن کريم در ايه 261 از سوره بقره ضمن تجليل و ارزش نهادن بر کردارهاي ياد شده، انفاق را نوعي سرمايه گذاري براي مسلمانان اعلام مي کندکه ممکن است تا هفتصد برابر بازدهي داشته باشد. به همين جهت ياران و پيروان رسول خدا (ص) نه فقط از درآمد خود انفاق مي کردند بلکه ثروت خويش راهم وقف مي نمودند. اوقاف حضرت علي (ع)، حضرت فاطمه و ساير ياران رسول خدا در تاريخ ثبت شده است.
نظام اقتصادي اسلام تحقق عدالت در عرصه اقتصاد را از دو طريق دنبال مي‌کند: از يک سو به همه افراد جامعه حق مي‌دهد که از يک زندگي متعارف و آبرومندانه انساني برخوردار باشند و از سوي ديگر، با اتخاذ احکام و روش‌هايي به دنبال متوازن کردن ثروت‌ها و درآمدهاست و در نقطه مقابل، هر نوع فقر و بدبختي و به‌وجود آمدن فاصله طبقاتي را نتيجه عدم تحقق عدالت مي‌داند. امام صادق عليه السلام در اين باره مي‌فرمايد:
ان الناس يستغنون اذا عدل بينهم؛ (کليني/ 3،568:1363) اگر در ميان مردمان به عدالت رفتار شود همه بي‌نياز مي‌گردند.
تحليل اقتصاد اسلامي، از اين اصل آغاز مي‌شود که تنها خداوند مالک تمام منابع بين زمين و آسمان است و هر کس حق دارد که براي خود سهمي بردارد. اين حق سهم‌بري منابع،دلالت بر توزيع عادلانه درآمد و منابع بين افراد بشر و ساير موجودات زنده دارد. اين الزام اخلاقي در پروسه تصميم‌گيري اقتصادي منعکس خواهد شد. ظاهراً اقتصاد اسلامي مانند ساير اقتصادهاي مادي، در آغاز برآن است که اهميت و حرکت مقادير معيني، نظيربازار، قيمتها، دستمزدها، محصول فروش،و غيره را توضيح دهد. پس از آن اين مقادير به طريق منسجمي که در آن مسائل اخلاقي با محوريت تلقي خداوند به عنوان مالک حقيقي تمام اموال و دارايي‌ها و امکانات، در لابه‌لاي مسائل اقتصادي قرار دارند، مورد مطالعه قرار مي‌گيرند.
و لله ما في السماوات و ما في الارض و الي الله ترجع الامور؛ (ال عمران – 109)
هر آن‌چه در آسمان‌ها و هر آن‌چه در زمين است از آن خداست و همه کارها به سوي او بازمي‌گردد (به فرمان اوست.)
بنابراين هر چند انسان‌ها با کار و تلاش از منابع ثروت به ‌دست مي‌آورند، در واقع فضل و بخشش الهي است که به عنوان پاداش سعي و کوشش و به رسم عاريه اين منابع را در اختيار آنان گذارده و اجازه استفاده مي‌دهد. در نتيجه خداوند به عنوان مالک حقيقي حق دارد نسبت‌ به اموال خصوصي افراد تصميم بگيرد و در کيفيت استفاده از آن‌ها ضوابط و قوانيني تشريع نمايد:
آمنوا بالله و رسوله و انفقوا مما جعلکم مستخلفين فيه؛ (حديد- 7)
به خدا و رسولش ايمان بياوريد و از آن‌چه (اموالي که) شما را جانشين و نماينده خود در آن قرار داده، انفاق کنيد.
امام رضا عليه السلام دراين‌باره مي‌فرمايد:
اذا کان الله تعالي المالک للنفوس و الاموال و سائر الاشياء الملک الحقيقي و کان ما في ايدي الناس عواري؛ (حکيمي، 26:1371)
دولت اسلامي وظيفه دارد با استفاده از منابعي که در اختيار دارد، از طريق فراهم کردن زمينه‌هاي اشتغال مناسب يا کمک‌هاي بلاعوض، معيشت‌ شهروندان جامعه اسلامي را در سطح مناسب کرامت انسان تامين نمايد.
پيامبر اکرم صلي الله عليه و آله وسلم مي‌فرمايد:
اذکرالله الوالي من بعدي علي امتي... و لم‌ يفقرهم فيکفرهم؛ (حکيمي/ 4،1364:422)
خدا را به ياد هر حاکم اسلامي پس از خود مي‌آورم... مردمان را فقير نکند که در نتيجه کافرشان خواهد کرد.
هم‌چنين در نامه 67 نهج البلاغه از قول حضرت علي عليه السلام به ابن عباس فرماندار مکه آمده است:
و انظر الي مااجتمع عندک من مال الله فاصرفه الي من قبلک من ذوي‌العيال والمجاعه، مصيبا به مواضع‌الفاقه والخلات و ما فضل عن ذلک فاحمله الينا لنقسمه فيمن قبلنا
اموالي که نزد تو جمع شده و مربوط به خداست‌ به‌ دقت در مصرف آن‌ها بنگر، و آن را مصرف عيالمندان و گرسنگان کن به‌ طوري که صحيح به‌ دست فقرا و نيازمندان برسد و مازاد آن‌ها را نزد ما بفرست تا بين کساني ‌که در اين‌جا هستند تقسيم کنيم.
بلال نيز از طرف رسول خدا صلي الله عليه و آله وسلم ماموريت داشت‌ به وضعيت فقرا و بينوايان رسيدگي و آنان را تامين کند. حتي او اجازه داشت در صورت نبودن امکانات مالي براي بيت‌المال، با قرض کردن محرومان را تامين نمايد.(صدر، 72:1374)
از آنجا که وقف مطلوب دين، تشخيص نيازهاي جامعه به صورت درونزا و برطرف کردن آنها توسط افراد خيّر از طريق ايجاد موقوفات متناسب است، مهم ترين راه براي برگرداندن وقف به جايگاه اصلي و کاراتر شدن آن، جهت دهي و آگاهي دادن به واقفان توسط دولت در راستاي برآورده ساختن مشکلات و نيازهاي اجتماع است. تنها در اين صورت است که آثار مبارک وقف در جامعه ظاهر شده و نظام اسلامي راه رشد و توسعه و سعادت را طي خواهد کرد.
موقوفات نيز که جوشيده از همت والاي انسانهاي نيکوکار جامعه است از مؤثرترين ابزار تأمين رفاه مردم و پوشش دهنده کاستيها و نواقص موجود از سوي دولت است. (شکر خدا، روزنامه جمهوري اسلامي،1380)
ايراد نخست: وقف به معناي حبس است و سرمايه حبس شده نمي‌تواند در جريان فعاليتهاي اقتصادي قرار گيرد.
پاسخ: واژه حبس که در تعريف وقف آمده است (ر.ک: المختصر النافع، 255؛ ايضاح الفوائد، 2/377) هرگز به معناي حبس سرمايه و اموال موقوفه از قرار گرفتن در مسير توليد و خدمات (البته با رعايت ضوابط و اهداف و اقفان) نيست. حبس در اين جا به معناي منع و جلوگيري از منتقل ساختن رقبه و سرمايه وقف به ديگري است و اين امر هرگز به معناي حبس اموال وقف از فعاليتهاي اقتصادي نيست. در مباحث فقهي و در غالب وقف نامه‌ها آمده است که در مرحله اول لازم است از درآمد مال وقفي صرف تعميرات و اصلاح خود رقبه وقف شود تا هم سالم و مصون بماند و هم بتواند داراي درآمد بيشتري گردد، يعني افزايش درآمد سرمايه‌هاي وقفي (با رعايت موازين) که مورد رضايت ‌شارع و نيز در جهت تحقق اهداف و اقفان است.
ايراد دوم: وقف از انفاقات مستحبي است و ضامن و پشتوانه مطمئني ندارد حال آن که از نظر اقتصادي سرمايه‌هايي که بخواهند در مسير توليد و خدمات اقتصادي قرار گيرند، بايد سرمايه‌هايي مطمئن و با پشتوانه باشند.
پاسخ: همان انگيزه‌هاي معنوي که صاحبان و مالکان خيرانديش را به وقف بخشي از احب و اطيب سرمايه خود وا مي‌دارد، بهترين ضامن و پشتوانه است. تاريخ گذشته اوقاف و تعداد بي‌شمار رقبات وقفي (به رغم صدمات و تلفات سنگيني که در طول عمر طولاني خود داشته است) و نگاهي گذرا به وقف نامه‌ها و بعضي از کتيبه‌هاي موجود، اين حقيقت را کاملا آشکار مي‌سازد که مردم با دل و جان بهترين اموال خود را براي اين منظور در نظر مي‌گرفته‌اند و خواهند گرفت.
ماهيت عدالت با حق رابطه مستقيم دارد. هر کجا حقي وجود نداشته باشد، عدالت هم موضوع ندارد؛ چنان‌که در هر موردي که حق مطرح است، عدالت هم شکل مي‌گيرد؛ بنابراين در چيستي عدالت عنصر حق مطرح است، و بدون شناخت و ارزيابي دقيق «حق» نمي‌توان درباره عدالت داوري واقع‌بينانه داشت.
براساس چنين نگرش حق مدارانه اي که برقراري عدالت اجتماعي را بر پايه ميزان استحقاق افراد مورد سنجش قرارمي دهد،نظام اقتصادي اسلام برآن است که:
1.هرکس مالکيت خصوصي مالي را دارد که از طريق حلال به دست آمده باشد، کسب ثروت از طريق هر شغل و کسبي جايز نيست. غصب مال ديگران، رشوه، کلاه‌برداري، ربا، قمار، اختلاس بيت‌المال، و ديگر مکاسب محرّمه، ممنوع شده است.
2.در ثروت کسب شده از طريق حلال، حقّ معلومي براي ديگران وجود دارد؛ مانند خمس و زکات و ديگر ماليات‌هاي ثابت اسلامي، براساس اين اصل، محيط اجتماعي به حوزه آزادي فردي وارد مي‌شود و در نتيجه، قلمرو آزادي فردي و اجتماعي، و منفعت خصوصي و عمومي نه تنها از تناقض فاصله مي‌گيرد، بلکه به انسجام منطقي نيز مي‌رسد.
3.حاکميت اسلامي، حق مصلحت انديشي‌هاي عام و جمعي را دارد و در نتيجه کسب و تلاش افراد، خارج از اين مصلحت انديشي‌ها انجام نمي‌گيرد. براساس اين اصل، عنصر کارآيي، وارد حوزه تصميم‌گيري نظام اسلامي مي‌شود و در نتيجه، کارآمدي آن را ضمانت مي‌کند. از مجموع اصول پيش‌گفته مي‌توان عقلانيت اسلامي را استنباط کرد. اين عقلانيت مبنا و اساس جهت تلاش و سعي هر فردي در جهت تأمين نيازمندي‌ها و منافع فردي خود است.
بي‌شک فاصله چشمگير قشرهاي جامعه سبب دوري آنان از يک‌ديگر و احساس نکردن دردها و مشکلات مردم محروم به وسيله طبقه برخوردار است. اين فاصله، عقده‌ها و کينه‌ها را مي‌افزايد و وحدت جامعه را از بين مي‌برد. از اين گذشته، تمرکز ثروت منشأ بروز مفاسد اخلاقي و مشکلات اجتماعي است. اگر ثروت در دست عده‌اي انباشته شود، در مقابل، عده‌اي ديگر به محروميت دچار خواهند شد و فاصله ميان اقشار جامعه از طرفي زمينه دزدي، رشوه‌خواري، خودفروشي و طمع، فخرفروشي و خود بزرگ‌بيني و غفلت از خود را براي طبقه ثروتمند فراهم مي‌آورد. بر همين اساس، قرآن مي‌فرمايد: کي لا يکون دوله بين الاغنياء منکم (حشر (59): 7).
البتّه بايد توجه داشت که توازن درآمد از نظر اسلام، مشابه اقتصاد سوسياليزم نيست که همه افراد جامعه را به کارگران و کارمندان دولت تبديل، و آزادي اقتصادي را از آنان سلب کند و در نتيجه، عموم افراد جامعه را به طبقه فقير و کارگر مبدّل سازد. اثر اين‌گونه تعديل ثروت براي انسان‌ها از نظام طبقاتي سنگين‌تر است؛ زيرا انگيزه فعاليت را از آنان سلب مي‌کند و به جاي توسعه رفاه و غنا، فقر را تعميم مي‌دهد؛ بنابراين، انجام وظيفه دولت به صورت عدالت اجتماعي و جهت‌گيري سياست‌هاي اقتصادي به سوي اين هدف سياسي بدين معنا نيست که دولت فقر را در جامعه عادلانه تقسيم کند. به‌طور کلّي نه مي‌توان عدالت را در جهت توسعه و رشد ناپاپدار و غير متوازن قرباني کرد و نه مي‌توان توسعه و رشد را به صورت تأمين عدالت و توزيع منصفانه فقر عمومي، ناديده انگاشت؛ بلکه اعتدال و توازن ايجاب مي‌کند سياست‌هاي اقتصادي عدالت اجتماعي - اقتصادي را هماهنگ با توسعه پايدار بجويد. نکته‌اي در اين‌جا مي‌بايد بر آن توجه داشت، اين است: چنان‌که ملّت حقوقي بر حاکميت اسلامي دارد، حاکميت اسلامي هم بر ملّت حقوقي دارد که بدون اجراي آن‌ها عدالت شکل نمي‌گيرد. پرداخت ماليات، پذيرش سياست‌هاي مالي -اقتصادي حاکميت، مشارکت و همکاري با حاکميت در حوزه سياست، اقتصاد، فرهنگ و... بخشي از حقوق حاکميت بر ملت است که در قالب وظيفه انجام آن ازسوي شهروندان انتظارمي رود؛اما بخش قابل ملاحظه توانمندي دولت درانجام رسالت سنگين ايجاد عدالت اجتماعي به مشارکت وهمکاري داوطلبانه مردم بازمي گردد.
ازاين روبر خلاف محيط هاي مادي که تکاثر و اشرافيت، ملاک برتري است و همه سعي مي کنند همه چيز را در انحصار خود درآورند، در محيط اسلام سادگي و ايثار و تعميم ثروتهاي اضافي شخصي از راه وقف، حبس، هبه و… نه تنها ملاک برتري است بلکه عبادت بزرگ محسوب مي شود. سياست اسلام بر کنترل و تعديل و حفظ ثروت جامعه به منظور توانمندسازي دولت درانجام نقش مرد انتظار در ايجاد عدالت اجتماعي است، به اين ترتيب تمام راههايي که منجر به سرمايه داري بدون کار مي شود، همه را کنترل کرده است و با گرفتن خمس و زکات و تشويق افراد به وقف و… موجب تقويت افراد ضعيف وفقيرشده و فاصله بين اين دو طبقه را بسيار کم کرده که نتيجه آن ايجاد جامعه متعادل است. وقف با توزيع مجدد درآمد بين افراد، جامعه را به سمت توازن اجتماعي هدايت مي کند. در وقف بيشتر افراد محتاج و فقيرومستحق ذينفع هستند و لذا اگر چه وقف به عنوان يک امر اخلاقي شناخته شده ولي در عمل تأثير به سزايي در تأمين عدالت اجتماعي دارد وهمچنين از عوارض سوء بي عدالتيهاي اجتماعي و شکافهاي طبقاتي تا حد زيادي مي‌کاهد و از حاد شدن مشکلات اجتماعي جلوگيري مي کند.
با توجه به مطالبي که بيان شد و موارد مختلفي که مي توان در آنها وقف کرد، متوجه اين نکته ظريف مي شويم که گسترش فرهنگ وقف باعث کوچک شدن اندازه دولت در بسياري از موارد مي شود. توضيح آنکه طبق ادبيات اقتصاد دولت در جاهايي که بخش خصوصي سرمايه گذاري نمي کند دخالت خواهد کرد. اما از آنجايي که در فرهنگ غني اسلامي راههاي مختلفي براي دخالت بخش خصوصي در اموري که در جوامع غربي بخش خصوصي متکفل آن نمي شود، ارائه کرده است- مثل وقف و انفاق- به نظر مي رسد که در نظام اسلامي حجم دولت بايد بسيار کوچک باشد. چرا که دولت ديگر مجبور نخواهد بود که اموري مانند تأمين اجتماعي، آموزش و حتي بهداشت را دغدغه هاي اصلي خود قرار دهد و بودجه هاي کلاني را به آن اختصاص دهد.



باز منتشر شده توسط nargesza در وب سایت تبیان مرکز زنجان
پیگیری نوشته های کاربر مطالب این کاربر را پیگیری کنید (بزودی)


نوشته شده توسط adamhaaaa با 18 نوشته تا این لحظه
تعداد بازدید تا این لحظه : 141
     درج شده در 771 روز و 4 ساعت و 1 دقیقه قبل
    

نمونه ای از این نمادها آبلیسک – دست شیطان یا دست شاخدار – گونیا و پرگار – عدد ۶۶۶ – عدد ۱۳ و … میباشد که در ادامه به توضیح کامل آنها میپردازیم.

ماسون ها و عقاید شرک آمیز مصر باستان
۱. نقوش اهرام ٬ مجسمه های ابوالهول و همچنین نوشته های هیروگلیف در سراسر لژهای ماسونی به چشم می خورد



تبیان زنجان www.tebyan-zn.ir



۲. دعاهایی که ماسون ها می خوانند مملو از عبارات مصری است که در زمان فراعنه از آنها استفاده می شده است . مثل: مَعَت نِب مِن آ٬ مَعَت بَ آ = بزرگ است استاد فراماسونری ٬ بزرگ است روح فراماسونری.


تبیان زنجان www.tebyan-zn.ir



۳.یکی از نمادهایی که در فراماسونری بسیار کاربرد دارد نماد چشم جهان بین است که به صورت یک هرم و چشم در انتهای آن می باشد این نماد مربوط به یکی از خدایان مصر باستان می باشد


تبیان زنجان www.tebyan-zn.ir



۴. علامت ستاره شش گوش



تبیان زنجان www.tebyan-zn.ir



این علامت در افکار عمومی به عنوان نماد «یهودی ها» شناخته شده است و به آن « ستاره ی داوود » یا « مهر سلیمان » هم می گویند؛ ولی در حقیقت این نماد هم جزء نمادهای الحادی بوده که بر اساس تفکرات الحادی مصر باستان ساخته شده است و نماد تعادل طبیعت بین زن و مرد، طبع سرد و گرم، الهه های ماه و خورشید و…. است. البته علامت مذکور در مکتب های الحادی دیگر، مانند هندوییسم و دیگر مکتب های شرقی نیز با مفاهیم مشابهی به کار می رود. نکته ی مهم این است که این تفکر تعادل عالم خلقت، متفاوت با دیدگاه اسلام است. در اسلام نیز مفهوم تعادل وجود دارد، اما در دیدگاه اسلامی، این تعادل مخلوق خداوند یکتاست. امّا در مکاتب شرک آمیز نامبرده، این تعادل را خدایان مختلفی با کمک هم ایجاد کرده اند. برای مثال در تفکر مصر باستان، از امتزاج قدرت خدایانIsis و Osiris، تعادل در عالم خلقت ایجاد شده است
نکته ی عجیبی که وجود دارد، این است که شیطان پرستان نیز علامت مذکور را قویترین علامت خود می دانند و از آن در مراسم شیطانی خود استفاده می نمایند. در کتاب « Web of Darkness : شبکه ی تاریکی » اثرSean Sellars (شیطان پرست معروف) در زیر این علامت نوشته شده است :
« این علامت، قوی ترین علامت در شیطان پرستی است. ستاره ی شش گوشه از شش ضلع، شش گوشه (زاویه) و شش مثلث کوچک درست شده است که معرّف عدد ۶۶۶ می باشد. » این عدد در بین مسیحیان و نیز شیطان پرستان عددی ویژه و خاص است و نشان دهنده ی دجال یا Antichristمی باشد. هدف اصلی شیطان پرستان و فراماسونها به حکومت رساندن Antichrist است؛ به همین دلیل است که ستاره ی شش گوش، بهترین و قوی ترین نمادشان محسوب می شود.در ادامه در کتاب نوشته شده است که حتی کلمه ی « hex » که در زبان انگلیسی به معنی نفرین و تلاش برای آسیب رساندن می باشد، از کلمه ی « HEXAGRAM : ستاره ی شش گوش » گرفته شده است. »

۵. افسانه ی ایزس (Isis) یا زن بیوه، نیز از دوران مصر باستان اقتباس شده است. فراماسونها اعتقاد دارند که تمام ماسونها فرزندان زن بیوه می باشند.


تبیان زنجان www.tebyan-zn.ir



همان طور که ذکر خواهد شد در باور مصریان قدیم، Isis و Osiris الهه های مصر باستان بودند که در اثر ازدواج آنان تعادل طبیعت به وجود آمد.


تبیان زنجان www.tebyan-zn.ir



بعد از مدتی Osiris مرد و خدای شهر های مردگان گشت. بدین ترتیب Isis بیوه شد.

۶. علامت آنخ

نماد Isis است و در لژهای ماسونی به کار می رود. این علامت امروزه به عنوان سمبل جنس زن و نشانه ی فمینیست ها (Feminists) نیز به کار می رود.



تبیان زنجان www.tebyan-zn.ir



رواج تفکر فمینیستی در جهان نیز مشکوک بوده و احتمالاً توطئه ای از جانب ماسون ها می باشد. (فمینیسم دیدگاه تساوی حقوقی زن و مرد اسلام و سایر ادیان الهی را قبول ندارد و به بهانه ی احقاق حقوق زنان، در جهت اهداف استعماری قدم برمی دارد.)


۷. ستون سنگی با نوک هرمی (Obelisk):

این نماد که نماد زایندگی و باروری در مصر باستان بوده است، در بناهای ماسونی متعددی به کار رفته است.



تبیان زنجان www.tebyan-zn.ir




و این تنها نمونه ای است از انواع Obelisk در سراسر جهان

شما میتوانید با جستجوی این کلمه در گوگل ایمیج عکس های بیشتری از آنرا ببینید!

۸.گونیا و پرگار(یکی از مهمترین و معروفترین علامات).



تبیان زنجان www.tebyan-zn.ir



نشان فراماسونری، گونیا و پرگار
در وسط این دو علامت، حرف G قرار گرفته است (به اعتقاد فراماسونها، « Goat = بز » نماد شیطان است.نکته ی جالب دیگر، این که در برخی از لژ ها بر روی علامت پرگار و گونیا، علامت چشم جهان بین نیز حک شده است که نشان دهنده ی اهمیت فوق العاده ی علامت چشم جهان بین در نزد ماسون ها می باشد.

۹.ستاره ی ۵ گوشه ی معکوس یا Baphomet.

نشان دهنده ی بز یا Goat می باشد. در بین شیطان پرستان، بز نماد شیطان است.



تبیان زنجان www.tebyan-zn.ir



۱۰. دست شیطان یا دست شاخدار.

در تفکر ماسون ها و شیطان پرستان، شیطان شاخدار Cornuto است و با حرکت دست خود، شیطان را نمایش می دهند. در این علامت باید روی دست به طرف شما باشد و در نشان دادن با دست چپ انگشت شصت باید باز شود! ولی با دست راست شصت هم بسته است.



تبیان زنجان www.tebyan-zn.ir




۱۱.چلیپای شکسته (صلیب شکسته) یا Swastika:

علامت شناخته شده ی هیتلر و نازی ها.



تبیان زنجان www.tebyan-zn.ir



نکته ی جالب اینکه این علامت در گروه های ماسونی هم کاربرد دارد.در شکل سمت چپ که مربوط به ماسونهاست، طرحی دیده می شود که در بالای آن علامت صلیب شکسته، و در وسط آن ستاره ی شش گوش مشاهده می گردد که این مطلب ارتباط نازیسم و صهیونیزم را نشان می دهد. (برخلاف ادعای جهان غرب). زیرا هم ستاره ی شش گوش و هم صلیب شکسته مورد تقدیس ماسون ها هستند. در واقع ریشه های نازیسم و یهودیت صهیونیستی یکی است و نه تنها این دو حرکت شوم هیچ تضادی با هم ندارند، بلکه در خدمت یکدیگر نیز قرار دارند. این مسأله خود شاهدی بر رد هولوکاست است. البته لازم به ذکر است که بعد از جنایات هیتلر اکثر گروه های ماسونی به منظور پرهیز از بدنامی، استفاده از چلیپای شکسته را کنار گذاشتند؛ این در حالی است که قبل از جنگ جهانی دوم، علامت چلیپای شکسته یک علامت کلیدی در فراماسونری بوده است. (ذکر این نکته ضروری به نظر می رسد که هیتلر نیز ماسون بوده است،اما تحرکات نظامی اش برخلاف مصالح فراماسونری بوده و منجر به مقابله ی بقیه ی ماسون ها با وی شده است).

۱۲. جمجمه و استخوان( Bones & Skull ).



تبیان زنجان www.tebyan-zn.ir



۱۳. عدد ۶۶۶ نماد دجال یا ضد مسیح (Antichrist) یا شیطان.
گاهی به صورت FFF هم این عدد را نشان می دهند. چون حرف F، ششمین حرف انگلیسی است.


تبیان زنجان www.tebyan-zn.ir



نمادهای عددی:

عدد ۹ : نه(۹) عدد الهام بخش دانشمندان و نویسندگان است. فیثاغورث الهه های ۹گانه را به سه قسمت به شرح زیر تقسیم کرده بود:
خداوندان علوم غریبه و مقدس:اورانی(Uranie) ، پولیم نی(Polymnie)، ملپومن(melpomene)
خداوندان علوم بشری یا صفا و پاکی :کالیوپ(Kalliope)،کیلو(Kilio) ،اوترپ(Euterpe)
خداوندان علوم عناصر و نباتات و حیوانات یا تعلیم:ترپسکیور(Trpsichore)، اراتو(Erato) ، تالی(Thalie).
طبیعت ۹ماه وقت لازم دارد تا نطفه را در شکم مادر به صورت یک کودک در آورد. در کلیسای مسیح سرود فرشتگان ۹ سرود است.بعضی ماسون ها معتقدند زنجیر اتحاد باید نه حلقه داشته باشد. عده ی استادانی که در جست و جوی حیرام بودند ۹ نفربود . تعدا ضربه های درجه استادی هم ۹ ضربه است.

۱۱و مضارب آن مثل ۲۲ و ۳۳! : این عدد (۱۱) مظهر سعی و تلاش و نماینده شدت است. در کتاب ودا امده است:“ای خدایانی که در آسمان یازده نفر،و در زمین یازده نفر، و در میان هوا به تعداد یازده نفر در سعادت جاوید به سر می برید، قربانی ما را قبول کنید.در ماسونری عرض حمایل استاد یازده سانتی متر است یعنی مجموع ستارگان پنج پر وشش پر. در جه ی سی و سوم (۳۳) ماسونری نیز حاصل ضرب در جات سه گانه اصلی بدوی در عدد یازده است. بعلاوه یازده جزو معدود اعدادی است که برعکسش میشود خودش و تغییری نمیتوان در آن ایجاد کرد!

۱۴.عدد۱۳ : عدد مقدس ماسون ها و یهودیان است. در حالی که مسیحیان آن را نحس می دانند. فراماسون ها در بسیاری از نماد های خود، تعداد اجزاء را ۱۳ قرار می دهند. نکته: عدد ۱۳ برای مسلمان نحس نیست این عدد برای ایرانی ها نحس است که دلیل آن بعدا گفته میشود!

۱۵. عدد ۳۳ (مهمترین مضرب ۱۱)

همان طور که گفتیم در فراماسونری، صاحب درجه ی ۳۳ بالاترین قدرت را داراست. در سمبل بسیاری از گروههای ماسونی از جمله در علامت مربوط به یک گروه ماسونی شهر (Memphis) آمریکا (که نام شهر باستانی Memphis مصر را برخود نهاده اند)، عدد ۳۳ بکار رفته است. سن مسیح(علیه السلام) نیز در زمان مرگ سی و سه سال بود.

چند مثال از نمادگرایی فراماسونرها از عدد ۳۳:

۱- در حادثه طبس که در اوایل عمر انقلاب اسلامی ایرا ن به وقوع پیوست نکته پنهانی نهفته است. یک سوال مهم پیش می آید که چرا از این همه نقطه در ایران کویرطبس انتخاب شد؟ در جواب این سوال اید بگوییم که اگر نگاه مختصری به جغرافیای این شهر بیندازیم در کمال تعجب خواهیم دید که طبس بر روی مدار ۳۳ درجه زمین قرار گرفته است.

۲- دو نفر از رئیس جمهور های آمریکا به نام های نیکد کلدمن و آبراهام ترور شدند نکته جالب در مورد این ترور اینست که یکی از آنها در سالن تئاتر برروی صندلی شماره ۳۳ ترور شد و دیگری در یکی از شهرهای دیگر آمریکا که آن هم بر روی مدار ۳۳ درجه زمین ترور شد

۳- جنگ ونبرد صهیونیست ها با لبنان در روز ۳۲ به پایان رسید اما آنها این جنگ را یک روز دیگر ادامه دادن وبا وجود دادن تلفات دوباره به روز سی وسوم کشیدند وجنگ لبنان معروف شد به جنگ ۳۳روزه لبنان.

۴ - بالاترین رتبه و درجه میان فراماسونرها این است که کسی به رتبه ۳۳ برسد اگر کسی به رتبه ۳۳ رسید فرمان ودستورش در همه رده ها قابل اجرا میباشد وباید اجرا بشود

5-کشور اسرائیل در محل تلاقی مدار ۳۳ درجه زمین بنا شده است.

6-در بررسی آرم ایالات متحده آمریکا خواهید دید که عقابی که درون این آرم است در هر بالش دارای ۳۳ پراست.


باز منتشر شده توسط adamhaaaa در وب سایت تبیان مرکز زنجان
پیگیری نوشته های کاربر مطالب این کاربر را پیگیری کنید (بزودی)


نوشته شده توسط adamhaaaa با 18 نوشته تا این لحظه
تعداد بازدید تا این لحظه : 157
     درج شده در 771 روز و 4 ساعت و 3 دقیقه قبل
    

فراماسونری (به انگلیسی: Freemasonry) به سازمان‌های برادری ‏(en) پراکنده و مستقل گفته می‌شود. این کانونها یک سازمان واحد نیستند و مرکز خاصی در جهان ندارند که آن را ریاست کند.[۱][۲] ریشه‌های کهن این کانون‌ها در اروپای غربی (به ویژه انگلستان و فرانسه) است و به پیمان‌های برادری اصناف سنگ‌تراشان ‏(en) (Stonemasones) بنّا یا مِیسونری بر می‌گردد که از اواخر قرن چهاردهم (همزمان با عصر نوزائی رنسانس) معلومات سنگتراشان و روابط تجاری‌شان با مشتریان و دولت را نظم داده و بهبود بخشیدند. بعدها فراماسونری نظری شکل گرفت که پیشه‌وری سنگ‌تراشی فیزیکی در آن به حاشیه رفته و پیمان برادری و پایبندی به رسوم در آن برجسته شد. واژه فراماسونری از free stonemason در انگلیسی به معنی سنگ‌تراش آزاد یا بنّای سنگ‌تراش آزاد و از franc-maçonnerie در فرانسوی به معنی سنگ‌تراش درستکار گرفته شده است. به عضو فراماسونری، فراماسون یا ماسون می‌گویند که به صورت Mason(اسم خاص با M بزرگ و تلفظ صحیح مِیسُن) نوشته می‌شود؛ از این رو این واژه خاص به همین صورت به زبان‌های دیگر مانند ترکی استانبولی انتقال یافته است. پایه‌ها یا درجه‌های فراماسونری و سیستم رتبه‌بندی آن از سه رتبه اصناف پیشه‌وری قرون وسطی گرفته شده شامل کارآموز یا مبتدی(Apprentice)، رفیق یا همکار(Journeyman یا Fellow که در حال حاضر به آن Fellowcraft می‌گویند) و استاد ماسون (Master Mason).[۳][۴] این درجه‌ها توسط پیشه‌وری (craft) یا لژ آبی فارماسونری ارائه می‌شود. درجه‌های بیشتری نیز هستند که بر اساس قلمرو حاکمیت و محلیت متفاوتند و در حال حاضر بواسطه گروه‌های مختلف از درجه‌های پیشه‌وری مدیریت می‌شوند.

واحد اساسی محلی فراماسونری لژ ‏(en) است. لژها معمولاً در سطح منطقه‌ای (معمولا در مرز همان ایالت، استان، یا حتی مرز ملیتی) توسط یک لژ بزرگ ‏(en) یا راهنمای خاوری بزرگ(Grand Orient) سرپرستی و مدیریت می‌شوند. اما هیچ لژ بزرگ جهانی و بین‌المللی‌ای وجود ندارد که همه فراماسونری را سرپرستی کند. هر لژ بزرگ مستقل است و حتی در برخی موارد به دلیل اختلاف نظرهای شدید یکدیگر را به رسمیت نمی‌شناسند. از ویژگی‌های مشترک آنها این است که کسی را به ماسونری دعوت نمی‌کنند و افراد کاندید شده و پس از ارزیابی شدن و رای‌گیری قبول می‌شوند.

گر چه گفته می‌شود که رایج‌ترین قواعد مشترک در لژهای بزرگ مطابق قواعد سال ۱۹۲۹ لژ بزرگ متحد انگلستان است (شامل مرد بودن، عدم ارتباط با لژهای مختلط، خداباوری و ایمان به یکی از کتب مقدس) اما گراند اوریان شرطی برای اعلام اعتقاد به هیج خدایی را ندارد و حتی آتئیست‌ها را نیز می‌پذیرد، از این رو گراند اورینت فرانسه نه تنها مورد تأیید لژ انگلستان نیست بلکه سال‌هاست که اختلاف نظر شدید آنها دربارهٔ آزادی یا اجبار دین بین‌شان دیواری پایدار کشیده است که این یکی از شواهد ناهماهنگی در کل فراماسونری ست.[۵][۶]

تبیان زنجان www.tebyan-zn.ir
باغ یادبود ملی ماسونی جرج واشنگتن.
تبیان زنجان www.tebyan-zn.ir
نماد ماسونی شمشیر ژیلبر دو موتیه دو لا فایت
تبیان زنجان www.tebyan-zn.ir
پول لکرو ‏(en)(۱۸۷۹)، ماریان ماسونی

عرفان ثابتی می‌گوید که دربارهٔ خاستگاه اولیه فراماسونری هیچ نظر مشترکی نیست[۳] ولی می‌توان فراماسونری را «کهن‌ترین انجمن‌های اخوت سکولار در جهان» دانست که به «معمار اعظم آفرینش» اعتقاد دارند اما فراماسونری نه دین است نه جایگزین آن[۷] بلکه انجمنی برادرانه است که بسیاری از رهبران ادیان از جمله پاپ‌ها و مراجع تقلید با آن مخالفت شدید کردند. گرچه عضویت در انجمن‌ها مخصوص مردان است اما نمونه‌های مدرن آن زنان را هم می‌پذیرند. نشان‌ها و نمادهای آن نیز بر اساس سنت‌های محلی از فرهنگ‌های مختلفی از جمله مصری، یهودی و مسیحی پیرامون داستان قتل معمار معبد سلیمان، هیرام ابیف ‏(en) تأثیر گرفته است که روایت‌های متفاوتی دارد[۳] و قسمت مهمی از نمادهای قراماسونری (مانند گونیا و پرگار) ریشه در ابزارهای سنگ‌تراشی و بنایان سازه‌های سنگی دارد.[۸]

فراماسونری در ابتدا جنبشی لیبرال بوده‌است که مبتنی بر باز تولید اندیشه‌های گنوستیک در دوران پس از اصلاحات در اروپا بوده‌است.[۹][نیازمند یادکرد دقیق] فراماسون‌ها با شعار «برابری، مساوات، برادری» نقش بزرگی در انقلاب‌های بزرگ معاصر مانند انقلاب آمریکا علیه استعمار انگلیس، انقلاب کبیر فرانسه، انقلاب مشروطیت ایران[۱۰][نیازمند یادکرد دقیق] و جنبش انقلابی بر ضد استعمار اسپانیا در آمریکای جنوبی داشته‌است.
عقاید لیبرال جنبش فراماسونری باعث واکنش‌های مذهبیان و محافظه‌کاران، گروه‌های بنیادگرا، مذهبیون بنیادگرا و ملی‌گرایان شده‌است. همچنین مخالفت با نظام طبقاتی کشیشی مسیحیت، باعث دشمنی کلیسای کاتولیک روم با فراماسونری شده‌است. این گروه‌ها فراماسونری را جنبشی الحادی و شیطانی معرفی می‌کنند.[۱۰][نیازمند یادکرد دقیق]
همچنین اعتقاد برخی‌ها به داستان معبد سلیمان باعث نفرت گروههای ضد یهود از فراماسونری شده‌است. حالت مخفی این جنبش و منشأ بریتانیایی آن باعث شده‌است که چنین پنداشته شود که این جنبش ابزار توطئه انگلو-صهیونیست جهانی است. همچنین رژیم‌های دیکتاتوری مانند نازی‌ها و کشورهای کمونیستی نیز به سرکوب فراماسونری می‌پرداختند.[۱۰][نیازمند یادکرد دقیق]
حجم عظیمی از نوشته‌های موجود در مورد فراماسونری موجود است که به چهار هزار کتاب و هزاران مقاله می‌رسد. با این همه بیشترین این نوشتارها به صورت افراطی نگارش شده‌اند: یا بی قید و شرط از فراماسونری دفاع می‌کنند و یا آنها را فرصت طلب و عامل انواع صدمات به جامعه می‌دانند.


باز منتشر شده توسط adamhaaaa در وب سایت تبیان مرکز زنجان
پیگیری نوشته های کاربر مطالب این کاربر را پیگیری کنید (بزودی)


نوشته شده توسط hamrah43 با 302 نوشته تا این لحظه
تعداد بازدید تا این لحظه : 64
     درج شده در 772 روز و 2 ساعت و 49 دقیقه قبل
    
پرسش
ما در سراسر جهان افرادى را می‌شناسیم که مسلمان یا شیعه نیستند، اما انسان‌هاى خوبى هستند و درست کردارند. بسیارى از اختراعات توسط دانشمندان غیر مسلمان انجام شده است. آیا درست است که همگى آنها را به این دلیل که مسلمان نیستند، مستحق جهنم و عذاب الهى بدانیم؟
پاسخ اجمالی
مردمى که به دین اسلام ایمان نیاورده‌اند، دو گروه‌اند:
1. گروهى که اصطلاحاً به جاهل مقصر و کافر معروفند؛ یعنى اسلام به آنها رسیده و به حقانیت آن پى برده‌اند اما با لجاجت و سرکشى حاضر به پذیرش حق نیستند، که این گروه مستحق عذاب و خلود در آتش‌اند.
2. گروهى که اصطلاحاً به جاهل قاصر معروفند؛ یعنى یا اسلام و پیام آن به آنها نرسیده و یا بسیار ناقص و غیر واقعى به آنها عرضه شده است به قسمى که اسلام را در ردیف ادیان هند و چین و حداکثر یهودیت و مسیحیت می‌پندارند، چنین افرادى به خاطر صداقت در دین و آیین خود اهل نجات می‌باشند.
پاسخ تفصیلی
اسلام دین حقى است، که مورد پذیرش و تأیید عقل سلیم بوده و دینى آسان و در دسترس است که دست یافتن به حقیقت آن امرى ممکن و آسان است و براى دست یافتن به این حقیقت، دو حجت «ظاهر و باطن»؛ یعنى «پیامبران و اولیاى الهى و عقل» به انسان داده شده است.[1]
اسلام با پلورالیزم دینى در تضاد کلى قرار دارد؛ زیرا پلورالیزم مبتنى بر این اصل است که عقاید گوناگون مساوى هستند و مسلمان و هندو و مسیحى و یهودى و... از شأن و منزلت مساوى برخوردارند و دلیلى بر بطلان هیچ عقیده‌اى وجود ندارد؛ زیرا حقیقت دست نیافتنى است و دین هم امرى نسبى است که کاملاً مضمونى شخصى دارد و نه تنها حقیقت و محتواى آن دست نیافتنى است و فقط هر کس برداشت خود را از دین دارد، بلکه حقایق متعدد و راه‌هاى فراوان و درست براى وصول به نجات و رستگارى وجود دارد.
چنین نظرى با دین اسلام که مجموعه اصول اعتقادات و فروع عملى و شرعى و اخلاقى است، کاملاً ناسازگار است.[2] با این وجود اسلام از نوعى تکثر سخن گفته و آن تکثر در مقام عمل؛ یعنى روادارى و مدارا با کسانى است که از حقیقت اسلام دو رهستند. به عبارت دیگر مردمى که به دین اسلام ایمان نیاورده‌اند، دو گروه می‌باشند:
1. گروهى که اصطلاحاً به جاهل مقصر و کافر معاند معروفند؛ یعنى اسلام به آنها رسیده و آنان به حقانیت آن پى برده‌اند اما با لجاجت و سرکشى حاضر به پذیرش حق نیستند. این‌گونه افراد کافر معاندند و مستحق عذاب دوزخ می‌باشند؛ زیرا حق و حقیقت را شناخته‌اند و به سوء اختیار خود و با علم و عمد با آن مخالفت می‌کنند. چنین گروهى که می‌توانستند اهل نجات باشند هر چند هم در ظاهر رفتار خوبى داشته باشد؛ چون حق را پوشانده و با حقیقت، عناد و لجاجت ورزیده‌اند راه نجات را بر خود بسته، در نتیجه جایگاه خویش را انتخاب کرده‌اند.
 2. گروهى که اصطلاحاً به جاهل قاصر معروفند؛ یعنى یا اسلام و پیام آن به آنها نرسیده و یا بسیار ناقص و غیر واقعى به آنها عرضه شده است به قسمى که اسلام را در ردیف ادیان هند و چین و حداکثر یهودیت و مسیحیت می‌پندارند.
روشن است که این گروه چه در مناطق دور افتاده زمین زندگى کنند و چه در قاره اروپا و امریکا و مهد تمدن زندگانى بگذارنند؛ چون در عدم ایمان خود مقصر نیستند، به عذاب جهنم گرفتار نمی‌شوند؛ زیرا عذاب، گرفتارى گناهکاران تقصیر کار است و کسانى که پیام اسلام و حقانیت آن به آنها نرسیده یا غیر واقعى رسیده است، علم به حقانیت دین اسلام ندارند و در عدم پذیرش، خود مقصر نیستند تا گناهکار محسوب شوند.
متأسفانه چنان تبلیغات خلاف علیه اسلام زیاد است که هر گونه آزاداندیشى و حقیقت‌بینى را از بسیارى از مردم گرفته است به گونه‌اى که نمی‌تواند حق را از باطل تشخیص دهند. واقعیت این است که علی‌رغم پیشرفت‌هاى سریع مادى، انسان معاصر از نظر معنویت پس رفته است و عامل آن نیز استکبار جهانى و رسانه‌هاى تبلیغى و هنرى آن است که با تمام قوا در صدد تغییر و تحریف حقیقت‌اند. بنابراین، مردم بسیارى حتى در مهد تمدن، از اسلام و مکتب حیات‌بخش اهل بیت(ع) بی‌خبر مانده‌اند و از آن بدتر، اطلاعات نادرست و غیر واقعى از اسلام به آنها داده شده، به گونه‌اى که دین رحمت و محبت و عدالت، دین خشونت و ظلم و ناعدالتى معرفى گردیده است.
بنابر نظر اسلام چنین افرادى اگر در دین و آیین خود - آنچه مبتنى بر فطرت است - صادق باشند؛ مثلاً از دروغ بپرهیزند و به کارهاى خلاف انسانیت تن در ندهند، اهل نجات می‌باشند و به رحمت الهى امیدوارند.
این بحث درباره دانشمندان موحد و خداشناس که اسلام به آنها درست معرفى نشده و اهل سنت که حقیقت تشییع براى آنها تبیین نشده است، نیز صادق است.
به طور خلاصه؛ هر کسى که حقیقت به او نرسیده باشد و او نیز در این حقیقت مقصر نباشد، مستحق دوزخ نیست، زیرا دوزخ جایگاه گنهکاران است، نه کسانى که به حقیقت نادان هستند.[3]
 

[1]. اصول کافى، ج 1، ص 25، کتاب عقل و جهل.
[2]. براى بحث تفصیلى درباره پلورالیزم دینى، ر.ک: فصلنامه کتاب نقد، شماره 4، پائیز 76، تحت عنوان پلورالیزم دینى و تکثرگرایى؛ گفت‌وگو با دکتر لگنهاوزن تحت عنوان «مفهوم نبوت را خراب نکنیم»؛ مقاله «آیة الله جوادى آملى و پلورالیزم دینى»؛ نصرى، عبدالله، یقین گمشده، انتشارات سروش، مصاحبه با هادى صادقى ص 319 - 427.
[3]. مطهرى، مرتضى، عدل الهى، بخش هشتم، ص 319 – 427، انتشارات اسلامى، تهران؛ فصلنامه کتاب نقد، قراملکى، محمد حسن، مقاله «کافر مسلمان و مسلمان کافر».

باز منتشر شده توسط hamrah43 در وب سایت تبیان مرکز زنجان
پیگیری نوشته های کاربر مطالب این کاربر را پیگیری کنید (بزودی)


      [ 1 ] 2 3 4 5 6 7 8 9 10  مشاهده صفحه بعدی  مشاهده صفحه آخر

توجه : مدیریت وب سایت در صورت دریافت مجوز قانونی از سوی مراجع ذیصلاح نسبت تغییر در محتوای  ارسالی کاربران و یا مراحل قانونی اعلام شده اقدام خواهد نمود.
تبیان زنجان با تایید نمایش مطالب ارسالی کاربران آنرا تایید محتوایی و قابل استناد نمی کند . مديران محتوا تنها حق اصلاح يا حذف مطالب نامربوط ( دارای مشکل فنی نمایش و ناقض قوانین ارسال مطلب هر بخش ) را دارند.
© 2004- Tebyan. The content is copyrighted to Tebyan Cultural and Information center and may not be reproduced on other websites.